Мукъаддес Китап: 4 Падишалар
Author: Институт перевода Библии
Date: 2020-01-27T08:04:39.441328+00:00

Мукъаддес Китап

Мукъаддес Китап

1. Тарихий Китаплар
2. Алланынъ Адлары
3. Сёзлюк
4. Узунлыкъ Ольчюлери
5. Сепильген Шейлернинъ Ольчюлери
6. Шингенлик Ольчюлери
7. Агъырлыкъ Ольчюлери
8. Эски Васиет Деври Хронологиясы
9. Ибраим Ве Агъа-къардашларынынъ Эвлятлары

10. Теврат Ве Зебур Китапларында Олгъан Иса Месих Акъкъында Базы Пейгъамберликлер Ве Оларнынъ Беджерилюви

11. Хариталар

Мукъаддес Китап акъкъында

«Мукаддес Китап» деген ад текликте къулланылса да, аслында, бу, китаплар джыйынтыгъыдыр. Бу китапларнынъ джыйынтыгъы – Алланынъ Сёзюдир (къ. юн. библиа сёзю «китаплар» манасыны анълата; шу сёзнен Мукъаддес Китапнынъ ады бутюн дюнья тиллеринде пейда олды). Бу китапны адет-узьре эки къысымгъа болелер: Эски Васиет (Иса пейгъамбер догъмаздан эвель язылгъан китаплар) ве Янъы Васиет (Иса пейгъамбернинъ яшайышынен багълы олгъан заман акъкъында ве Онынъ олюми ве тирилювинден сонъраки девир акъкъында язылгъан китап ве мектюплер).

Мукъаддес Китап башкъа тюрлю де болюне, бу неширде биз тамам шу усулны къулланамыз. Мукъаддес Китапнынъ биринджи джыйынтыгъы Теврат эди. Шу адны Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабы ташыйлар. Оларнынъ башкъа ады Мусанынъ Беш Китабы я да Мусанынъ Къануны. Булардан сонъ Тарихий китаплар келе, мында Ханаан топрагъына кирген сонъ, Исраиль девлетининъ ильк тарихий вакъиалары тасвир этиле, девлетнинъ мейдангъа келюви ве Исраильнинъ биринджи падишалары акъкъында, озь топрагъындан сюргюн этильген халкънынъ фаджиасы ве сонъраки къайтувы акъкъында айтыла. Бундан сонъ кельген Зебур ве икмет китаплары адлы джыйынтыкъта еудий халкъынынъ шахсий ве ичтимаий литургиясы, эм де земаневий ве осеяткъан несильни огретюв ичюн муим олгъан насиатлар ер ала. Бундан сонъ Пейгъамберлернинъ китаплары келе, оларны бизге Исраиль ве Ехуда девлетлерининъ пйгъамберлери къалдыргъандыр. Бу пейгъамберлер халкъкъа Алланынъ Сёзюни кетире, халкъны арткъа, озь Яратыжысына къайтара ве агъыр мусибетлер вакътында джесарет бере эдилер. Шуны къайд этмек керек ки, юкъарыда айтылгъан китапларнынъ чокусы хронологик тертипте дегиль, адет-узьре мевзулар шекильде ерлештирильгендир. Китаплардаки вакъиалар ве пейгъамберлернинъ хызмети акъкъында тафсилятлыджа хронологик малюмат алмакъ ичюн, Сизлерни хронологик джедвеллерге мураджаат этмеге риджа этемиз, оларны неширимизнинъ сонъунда тапа билесиз. Юкъарыда айтылгъан джыйынтыкълар умумий оларакъ 39 китапны къаплап ала, олар миляттан эвель бир бучукъ бинъ йыл девамында еудий ве арамий тиллеринде чешит муэллифлер тарафындан язылгъандыр. Оларнынъ эсас вазифеси – Алла ве еудий халкъынынъ арасындаки мунасебетлер, сонъра да бутюн инсаниетнен мунасебетлер акъкъында айтып бермектир.

Сонъра кельген 27 китап, эксериетинен къадимий юнанджа язылып, ичине энъ эвеля Инджиль джыйынтыгъыны алалар. Инджильге кирген китаплардан дёрт китап Иса Пейгъамбернинъ аяты, талиматы, олюми ве тирилюви акъкъында икяе этелер. Биринджи бакъышта бу дёрт китап айны вакъиалар акъкъында язылгъан, ве оларнынъ бир чокъ ерлери текрарлана, деген фикир догъмакъ мумкюн. Бир тарафтан бу догърудыр, лякин дёрт айры-айры икяе башкъа-башкъа муэллифлер тарафындан язылып, тек бир дане аятнынъ шаатлары олып келелер ве шунынънен бирликте, олып кечкен вакъиаларнынъ энъ толу тасвирини алмагъа ярдым этелер. Шу дёрт китапнен (бирисининъ догърудан-догъру девамы олгъан) Эльчилернинъ фаалиети китабы сыкъы багълыдыр. Мында Исанынъ кокке котерильгенинден сонъ, месихчилер джемиетининъ биринджи йыллары акъкъында ве Онынъ шегиртлери Рим империясынынъ сакинлери арасында Къуванчлы Хаберни даркъатып башлагъанлары акъкъында айтыла. Къалгъан китаплар Эльчилернинъ язылары адында топланып, озюнинъ ичине Иса Пейгъамбернинъ шегиртлери иманлылар джемиетине ве айры адамларгъа иманларыны пекитмек ве догъру ёлгъа къоймакъ ниетинен, агъыр сынавлардан кечмеге ярдым этмек ичюн язгъан мектюплерни топлай. Джыйынтыкъны Юханнынъ Сырларнынъ ачылувы китабы екюнлей; мында символик бир тиль ярдымынен Алланынъ Онъа къаршы тургъан кучьлерге къаршы гъалебеси тасвирлене.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесининъ тарихы

Шимдики заманда, 2016 сенесине къадар, Мукъаддес Китап дюньянынъ бир чокъ тиллерине терджиме этильди. Толусынен беш юз тильден чокъ тиллерге терджимеси бар (шимди дюньяда аман-аман еди бинъ тиль бар деп эсаплана), Китапнынъ базы къысымлары исе эки бинъ тильден зияде тиллерге терджиме этильди.

Бизге белли олгъан къырымтатар тилинде биринджи терджимелер XIV-юнджи асыргъа аиттир. Энъ белли къадимий ядикярлыкъта Кодекс Куманикусте къыпчакъ-къуман-половец тилине биринджи кере терджиме этильген Алланынъ Он Эмирини, Сулейманнынъ Икметли сёзлер китабындан парчаларны, Инджильден алынгъан парчаларны, «Бизим Бабамыз» дувасыны ве Зебурдан алынгъан бир сыра йырларны тапмакъ мумкюн. XVIII-инджи асырнынъ ортасына Марк, Юхан, Матта, Луканен берильген Инджиль аиттир (Къаракъоба метинлери). Бу метинлер шимдики вакъыткъадже толу шекильде келип етмедилер, лякин оларнынъ базы парчалары сакъланып къалгъан. XX-нджи асырнынъ 70-инджи сенелеринде Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимесини «Мукъаддес Китапны терджиме институты» башлады. О заман Юнус пейгъамбернинъ китабы терджиме этильди (1978 с.), сонъра Маттанен берильген Инджиль терджиме этилип, нешир этильди (1985 с.). Иш 1990-ынджы сенелери девам эттирильди; о заман 1996 сенеси Озьбекистанда «Эйи Хабер» китабы нешир этильди, онынъ ичине Юхан, Луканен берильген Инджиль, Эльчилернинъ фаалиети ве Якъупнынъ мектюби кирди. Сонъра иш XXI-инджи асырда Къырымда девам этти; бир-бири артындан «Иса Месих акъкъында риваетлер» (2002 с.), «Алланынъ пейгъамберлери» (2005 с.), «Маттанен берильген Инджиль» (2006 с.), «Сулейманнынъ икмети» (Икметли сёзлер ве Джемаат башы, 2008 с.), «Инджиль» (Матта, Марк, Лука, Юхан ве Эльчилернинъ фаалиети, 2008 с.), «Теврат» (Башланув, Чыкъыш, Къануннынъ текрары, 2009 с.) ве «Зебур» (2011 с.) китаплары басылды.

2002-нджи сенесинден башлап 2015-инджи сенесине къадар бу терджименинъ устюнде «Мукъаддес Китапны терджиме институты»нынъ хадимлер группасы «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятынынъ мутехассысларынен берабер иш бирлик яптылар. Терджиманлар группасынынъ огюнде тургъан эсас макъсат – къадимий еудий, арамий ве юнан тиллеринде язылгъан асыл метиннинъ манасыны догъру акс этмек эди.

Бу терджиме япылгъанда, эсас менба оларакъ шимдики заманда энъ нуфузлы деп эсаплангъан метинлернинъ нешири ве тенкъидий аппарат къулланылгъандыр. Къадимий еудий тили ичюн – бу Biblia Hebraica Stuttgartensia, 5-инджи нешир; мында Ленинград Кодекси шеклиндеки Масора метини такъдим этильгендир, бу метин къарарнен м. с. 1000-инджи йылы битирилип, сонъра бир чокъ даа да къадимий олгъан метинлернен тенъештирильди ве догъуртылды. Къадимий юнанджа язылгъан метинлер ичюн исе бойле менба оларакъ Greek New Testament (UBS, 4-юнджи нешир) къулланылды, бу метин толусынен Novum Testamentum Graece, Nestle-Aland 27-нджи неширинен айныдыр. Бу метин бир чокъ къадимий эльязмаларгъа эсасланып тизильди, оларнынъ арасында IV-V асырларгъа аит Синай, Александрия ве Ватикан Кодекслеринден япылды. Бу кодекслерге еудий китапларынынъ (Эски Васиетнинъ) терджимелери де кирди; бу терджимелерге Септуагинта деген ад берильди.

Юкъарыда къайд этильген менбалардан гъайры, терджиманлар озь ишинде эллеринде олгъан Мукъаддес Китапларнынъ башкъа тиллерге япылгъан терджимелеринен иш туттылар, бу терджимелер арасында рус, украин, озьбек, тюрк ве башкъа тиллерге япылгъан терджимелер. Бойле ишнинъ макъсады – метинни даа да яхшы анъламакъ ве терджимелернинъ башкъа вариантларынен таныш олмакъ эди. Бизим базы окъуйыджыларымыз 1876 сенесининъ Синодаль терджимеси деп адландырылгъан ве кениш даркъалгъан Мукъаддес Китапнынъ рус тилине япылгъан терджимесинен таныш олмакъ мумкюнлер. Бизлер терджимелеримизде бу терджимеге мураджаат эткен олсакъ да, оны темель оларакъ къулланмадыкъ. Озюнинъ къыйметине бакъмадан, бу терджиме 150 йыл эвельси япылды; о заманларда терджименинъ башкъа принциплери ишлетиле эди, ве о заманларда базы къадимий менбалар эльде ёкъ эди. Бизим терджимемизде дикъкъат айры бир терджимеге дегиль де, энъ эвеля къадимий менбаларгъа берильди. Лякин сизни ишандырмакъ истеймиз ки, бизим терджимемиз ве Синодаль терджимеси арасында мана джеэттен фаркълар олса биле, бу фаркълар минималь олып, метиннинъ умумий менимсевине тесир этмей.

Метиннинъ мана ве шекли бир къач этаптан ибарет олгъан эр тарафлама тешкерювлерден кечти. Асыл мананынъ догърулыгъындан гъайры, группа бу мананы земаневий, окъуйыджыларгъа анълайышлы олгъан, яхшы эдебий тильде акс эттирмеге гъайрет этти. Биринджи басамакъта, тафсилятлы азырлыкъ ишлери этильген сонъ, къырымтатар тилине терджиме япылды. Сонъ теологик муаррирнинъ тарафындан терджеме къадимий эльязмаларнен тенъештирильди. Экинджи басамакъта Къырымнынъ чешит ерлеринде яшагъан къырымтатарлар да, къадын ве эркеклер, эсли башлы ве яшлар, бильгили ве къырымтатар тилинде агъзавий шекильде субетлешкенлер, терджимени тешкермеге ярдым эте эдилер. Учюнджи басамакъта терджименен филолигик муаррир чалышты. Эр бир басамакъта терджимеге янъы тюзетмелер къошулды. Ишнинъ нетиджесинде терджименинъ эр бир къысмы эльязмаларнен чокъ йыл чалышкъан ве зенгин терджиманлыкъ теджрибеси олгъан консультант тарафындан козетильди.

Мукъаддес Китапнынъ къырымтатар тилине терджимеси он учь йылгъа къадар девам этти.

Ярдымджы материаллар

Бу терджиме ярдымджы материалларнен берабер бериле. Бу материаллар Мукъаддес Китапнынъ асыл метинининъ бир къысмы дегиллер, амма окъуйыджылар даа да яхшы анъласын деп, къошулгъанлар.

Эр бир китаптан эвель кучюк сёз башы кирсетиле, мында тарихий контекст акъкъында, эсас мевзулар акъкъында малюмат, ве сыкъ-сыкъ китапнынъ къыскъа планы бериле. Айры китаплар манаджа къысымларгъа болюнген ве бу къысымларнынъ серлевасы къайд этильгендир, бу серлевалар икяенинъ мевзусы акъкъында къыскъа хабер берелер. Йылдызчыкънен (*) къайд этильген базы сёзлер, фразалар ве аетлерге саифенинъ сонъунда сноскалар бериле; мында анълашылмагъан адлар, сёзлер, медений хусусиетлернинъ манасы анълатыла, я да аетнинъ башкъа манасы бериле. Китапнынъ сонъунда къыскъа сёзлюк бериле; мында базы муим терминлер, анъламлар, базы ад ве джогърафия адлары да анълатыла. Сёзлюктен гъайры, тасвирий менба оларакъ, Ибраим атанынъ несиллер джедвели де бардыр. Къадимий ольчюлерни тасавур этмек ве оларны шимдики ольчюлернен тенъештирмек ичюн, биз ольчюлер джедвелини де кетиремиз. Бундан да гъайры, тасвирий васта оларакъ къадимий дюньянынъ хронология джедвели ве къадимий дюньянынъ хариталары теклиф этиле. Бунъа къошма оларакъ, башкъа материаллар да бардыр. Бу материаллар Сизлерге окъугъан шейлеринъизни даа да яхшы анъламагъа ярдым этер деген умюттемиз.

Нетидже

Мукъаддес Китап – инсаниетнинъ тарихында буюктен-буюк китаптыр, медениет ве иджат этюв сааларынынъ чокъусына тесир эткен дюнья эдебиятынынъ классикасыдыр. Лякин о, энъ эвеля, Алланынъ ве инсаниетнинъ арасында олгъан мунасебетлер тарихыдыр, Онынъ Озю акъкъында вахийи ве Онынъ истегени акъкъындадыр. Биз умют этемиз ки, бу терджиме къырымтатар халкъына бу хазинени ана тилинде ачаджакъ ве инсанларгъа Алланынъ къанунларына коре яшамагъа ярдым этеджектир.

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер» тешкилятлары терджиманларгъа ве муаррирлерге, бу неширни басып чыкъармагъа ярдым эткенлернинъ эписине озь буюк миннетдарлыгъыны бильдирелер.

Урьмет иле,

«Мукъаддес Китапны терджиме институты» ве «Мукъаддес Китапны биринджи оларакъ терджиме эткенлер»нинъ ишдешлери

Къыскъарувлар

ас. | асыр
б. | баб, я да баблар
бакъ. | бакъынъыз
къ. арам. | къадимий арамий тилинде
къ. еуд. | къадимий еудий тилинде
къ. юн. | къадимий юнан тилинде
къыяс. | къыясланъыз
Мас. | Масора, къадимий еудий эльязма
м. с. | миляттан сонъ, я да Иса пейгъамбер догъмаздан сонъ
м. э. | миляттан эвель, я да Иса пейгъамбер догъмаздан эвель
рус. | рус тилинде
с. | сене, я да сенелер
Септ. | Септуагинта, къадимий юнан терджиме эльязмасы

Тарихий Китаплар

Тарихий Китаплар

1. 4 Падишалар

4 Падишалар

4 Падишалар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25

Падишалар акъкъында дёртюнджи китап

Бу китапта Исраиль ве Ехуда падишалыкълары акъкъында икяе девам этиле. Китап м.э. IX асырнынъ ортасындан башлап VI асырнынъ ортасына къадар заманны къаплап ала. Оны эки эсас къысымгъа больмек мумкюн: 1) м.э. 722 с. ашшурлылар Самариени запт этмезден эвель эки падишалыкънынъ тарихы (1–17 б.); 2) м.э. 586 с. вавилонлылар Ерусалимни запт этмезден эвель дженюбий падишалыкънынъ тарихы (18–25 б.).

Бу фелякетлер исраиллилернинъ башларына, олар Рабби-Таалягъа садыкълыгъыны бозгъанлары ичюн, тюштилер. Бу акъта Алла оларгъа чокъ керелер кунь эвельден айткъан эди. Ерусалимнинъ ёкъ этильмеси ве Ехуда эалисининъ буюк къысмы Вавилонгъа эсирге алынмасы еудий халкъынынъ тарихында эсас вакъиалардан биридир.

Бу китапнынъ эсас къараманы – Ильяснынъ талебеси олгъан ве онынъ ишини девам эттирген Эль-Яса пейгъамбер. Эль-Яса халкъкъа ве укюмдарларгъа оларнынъ арекетлери Алланынъ огюнде не деп корюнгенлери, ве Алла олардан нени беклегенини икяе эте, амма чокъусы буны эшитмеге истемейлер.

Ильяс ве Ахазья. Алла Ильяс пейгъамберни кокке ала (1–2 б.). Эль-Яса пейгъамбер хызмет этмеге башлай (3–4 б.). Нааманнынъ хасталыкътан тедавийленюви (5 б.). Самарие къамачавда (6–7 б.). Ехуда ве Исраиль падишалыкъларынынъ тарихы. Ехуда ве Исраиль падишалары: Ахазья, Ехорам, Еху, Аталья, Ёаш, Ехоахаз, Амацья, Еровоам, Азарья, Ахаз (8–16 б.). Хошеа – Исраильнинъ падишасы. Исраиль падишалыгъынынъ сонъу (17 б.). Хизкия – Ехуданынъ падишасы (18–20 б.). Менашше – Ехуданынъ падишасы (21 б.). Ёшия – Ехуданынъ падишасы. Халкъ Алланынъ васиет сёзлерини тутмагъа ант эте (22–23 б.). Невукъаднеццар – Вавилон падишасы. Ерусалимнинъ йыкъылувы; Ехуда падишалыгъынынъ сонъу (24–25 б.).

1

Ильяс пейгъамбер ве Ахазья падиша

1^1+Ахавнынъ олюминден сонъ, Моав Исраильге къаршы котерильди.

2+Ахазья исе Самариедеки эвининъ юкъары одасынынъ пармакълыгъындан йыкъылып яраланды. Эльчилерине эмир берип: «Барынъыз, Экрон шеэрининъ алласы олгъан Баал-Зевувдан соранъыз ки, Мен ярамдан тедавийленир экенимми?» – деп, оларны ёллады.

3+РАББИнинъ Мелеги тишбели Ильяскъа бойле деди:

– Тур, Самарие падишасынынъ эльчилерини къаршыламагъа чыкъ да, оларгъа бойле айт: «Не? Исраильнинъ Алласы ёкъмы ёкъса? Экрон алласы олгъан Баал-Зевувдан сорамагъа кетесинъизми? 4Шунынъ ичюн РАББИ бойле дей: “Яткъан тёшегинъден турмайджакъсынъ, мытлакъа оледжексинъ!”»

Бундан сонъ Ильяс кетти.

5Эльчилер къайтып кельдилер. Ахазья олардан:

– Нечюн къайтып кельдинъиз? – деп сорады.

6Олар:

– Бир адам бизни къаршыламагъа чыкъты ве бойле айтты: «Барынъыз, сизни йиберген падишагъа къайтып кетинъиз, онъа бу сёзлерни айтынъыз: “РАББИ бойле дей: Не? Исраильнинъ Алласы ёкъмы ёкъса? Экрон алласы олгъан Баал-Зевувдан сорамагъа кетесинъизми? Шунынъ ичюн, яткъан тёшегинъден турмайджакъсынъ, мытлакъа оледжексинъ!”» – дедилер.

7Ахазья:

– Сизни къаршыламагъа чыкъып, бу сёзлерни айткъан адамнынъ корюниши насыл эди? – деп сорады.

8+Олар:

– Шу адам пек юньлю, белиндеки къушагъы териден эди, – дедилер.

Ахазья исе:

– Бу – тишбели Ильяс, – деди.

9Сонъра падиша эллибашыны элли аскеринен бирликте Ильяскъа йиберди. Эллибашы онъа барды. Ильяс исе дагънынъ тёпесинде отурмакъта эди. Эллибашы онъа:

– Эй, Алланынъ адамы! Падиша санъа ашагъы тюшмеге риджа эте, – деди.

10+Ильяс эллибашына джевап берип:

– Эгер мен Алланынъ адамы олсам, коктен атеш энсин де, сени де, аскерлеринъни де якъсын, – деди.

Шу дакъкъасы коктен атеш энип, эллибашыны ве онынъ аскерлерини якъты.

11Падиша башкъа эллибашы ве элли аскерини ёллады. О да:

– Эй, Алланынъ адамы! Падиша санъа айта: «Тез тюш мында!» – деди.

12Ильяс кене джевап берип:

– Эгер мен Алланынъ адамы олсам, коктен атеш энсин де, сени де, аскерлеринъни де якъсын, – деди.

Шу дакъкъасы коктен Алланынъ атеши энип, эллибашыны ве онынъ аскерлерини якъты.

13Падиша озь учюнджи эллибашыны ве элли аскерини йиберди. Учюнджи эллибашы келип, Ильяснынъ огюнде тизлерине йыкъылып, мераметини тилеп:

– Эй, Алланынъ адамы! Меним джанымны ве бу сенинъ къулларынъ олгъан элли аскернинъ джанларыны аджы! 14Мына коктен атеш энди де, менден эвель кельген эки эллибашыны ве оларнынъ эллишер аскерини якъты. Лякин меним джанымны аджы! – деди.

15РАББИнинъ Мелеги Ильяскъа:

– Ондан къоркъма, тюшип онен бар, – деди, ве Ильяс турып падишагъа кетти. 16О, падишагъа:

– РАББИ бойле дей: «Сен Экрон алласы олгъан Баал-Зевувдан сорамагъа эльчилер йибердинъ. Исраильнинъ Алласы ёкъмы ёкъса? Онынъ сёзюни сорамагъа мумкюн дегильми? Шунынъ ичюн яткъан тёшегинъден турмайджакъсынъ, мытлакъа оледжексинъ!» – деди.

17Ильяскъа айтылгъан РАББИнинъ сёзлерине коре олды: Ахазья ольди. Онынъ ерине къардашы Ёрам тахткъа кечти, чюнки Ахазьянынъ огълу ёкъ эди. Бу вакъиа Ехуда падишасы олгъан Ехошафат огълу Ехорамнынъ падишалыгъынынъ экинджи йылында олып кечти. 18Ахазьянынъ башкъа ишлери акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

2

Ильяснынъ кокке котерилюви

2^1+РАББИ Ильясны фуртуна ичинде коклерге чыкъармагъа истеген вакъытта, Ильяс Эль-Ясанен берабер Гилгалдан чыкъып кетеята эди. 2Ильяс Эль-Ясагъа:

– Сен мында къал. Мени исе РАББИ Бет-Эльге ёллай, – деди. Лякин Эль-Яса онъа джевап къайтарып:

– РАББИнинъ огюнде ве сенинъ огюнъде ант этем: мен сени бир озюнъни къалдырмам! – деди, ве олар экиси де Бет-Эльге кеттилер.

3Бет-Эльдеки пейгъамберлернинъ шегиртлери Эль-Ясанынъ огюне чыкътылар ве ондан:

– Бугунь РАББИ сенинъ эфендинъни сенден аладжагъы акъкъында хаберинъ бармы? – деп сорадылар.

Эль-Яса:

– Меним де хаберим бар. Индеменъиз! – деди.

4+Ильяс Эль-Ясагъа:

– Сен мында къал. Мени исе РАББИ Ерихонгъа ёллай, – деди. Эль-Яса исе:

– РАББИнинъ огюнде ве сенинъ огюнъде ант этем: мен сени бир озюнъни къалдырмам! – деди, ве олар экиси де Ерихонгъа бардылар.

5Ерихондаки пейгъамберлернинъ шегиртлери Эль-Ясагъа якъынлашып, онъа:

– Бугунь РАББИ эфендинъни сенден аладжагъы акъкъында хаберинъ бармы? – дедилер.

О исе:

– Меним де хаберим бар. Индеменъиз! – деди.

6Ильяс Эль-Ясагъа:

– Сен мында къал. Мени исе РАББИ Иордан озенининъ янына ёллай, – деди.

Эль-Яса исе:

– РАББИнинъ огюнде ве сенинъ огюнъде ант этем: мен сени бир озюнъни къалдырмам! – деди, ве олар экиси де кеттилер.

7Олар экиси Иордан озенининъ янында тургъанда, элли пейгъамбер келип, оларнынъ къаршысында узакъта турдылар. 8+Ильяс озюнинъ усть урбасыны алып сарды ве сувгъа урды. Сув экиге болюнип айырылды, ве олар экиси къурудан кечтилер. 9+Олар кечкенден сонъ, Ильяс Эль-Ясагъа:

– Мен сенден айырылмаздан эвель, сен ичюн не япайым, сора! – деди. Эль-Яса онъа:

– Сенде олгъан рух менде эки къат зияде олсун! – деди.

10Ильяс:

– Къыйын шей истейсинъ. Эгер мени аладжакъларыны корьсенъ, истегенинъни алырсынъ. Эгер де корьмесенъ – ёкъ, – деди.

11Олар ёлдан кетип лаф этеяткъанда, бирден атешли арабагъа екильген атешли атлар пейда олды. Олар Ильясны Эль-Ясадан айырдылар, ве Ильяс фуртуна ичинде коклерге котерильди. 12+Эль-Яса исе бакъып:

– Бабам, бабам! Исральнинъ арабасы ве атлылары! – деп къычырды. Бундан сонъ о, Ильясны башкъа корьмеди ве, озь урбаларына япышып, оларны экиге йыртты. 13Сонъ Ильяснынъ устюнден тюшкен урбасыны котерип, артына къайтты ве Иорданнынъ ялысында турды. 14Ильяснынъ устюнден тюшкен урбасыны алып, сувгъа урды ве:

– Ильяснынъ Алласы олгъан РАББИ къайда? О Озю къайда? – деп сорады.

Сувгъа урды, ве сув экиге болюнип айырылды. Эль-Яса кечип кетти.

15Узакъта тургъан Ерихондаки пейгъамберлернинъ шегиртлери онынъ япкъаныны корип:

– Ильяснынъ руху Эль-Ясагъа энген, – дедилер.

Сонъра онынъ къаршысына келип, ергедже бель буктилер, 16+Эль-Ясагъа:

– Мына бизде, къулларынъда, элли адам бар. Къуветли адамлар. Олар кетип, эфендинъни къыдырсынлар. Бельки, РАББИнинъ Руху оны котерип, дагъларнынъ я да вадийлернинъ биринде тюшюргендир, – дедилер.

Лякин Эль-Яса:

– Ёкъ, йиберменъиз оларны, – деди.

17Лякин олар вазгечмейип ялвара бердилер, Эль-Яса тап утанды ве:

– Айды, йиберинъиз оларны, – деди.

Элли адамны йибердилер, олар Ильясны учь кунь къыдырдылар, амма тапалмадылар. 18Сонъ къайтып кельдилер. Эль-Яса о вакъыт Ерихонда эди. Олардан о:

– Мен сизлерге: «Барманъыз», – демедимми? – деп сорады.

Эль-Яса пейгъамбернинъ муджизелери

19Сонъ шеэрнинъ сакинлери Эль-Ясагъа:

– Мына эфендим, корип турасынъ ки, шеэримизнинъ ерлешкен ери яхшы, амма суву яхшы дегиль, шунынъ ичюн топрагъы да берекетсиз, – дедилер. 20Эль-Яса:

– Манъа бир янъы савут беринъиз, ичине туз къоюнъыз, – деди.

Онъа савут кетирдилер. 21Эль-Яса сув башына чыкъып, анда тузны септи ве:

– РАББИ бойле дей: «Мен шимди бу сувларны темизледим. Эндиден сонъ бу сувдан не олюм, не де берекетсизлик олур», – деди.

22Бундан сонъ сув темиз олды ве бугуньге къадар, Эль-Ясанынъ дегени киби, ойле де темиз къала.

23+Эль-Яса андан чыкъып, Бет-Эльге кетти. О ёлдан кеткенде, кичик балалар шеэрден чыкъып, оны мыскъыллап башладылар ве:

– Кет, тазбаш! Кет, тазбаш! – деп къычырыштылар.

24Эль-Яса айланып, оларны корьди ве РАББИни чагъырып, оларны къаргъады. Ормандан эки аюв анасы чыкъып, балаларнынъ къыркъ эки данесини парчаладылар. 25+Мындан Эль-Яса Къармел дагъына кетти, андан Самарие шеэрине къайтты.

3

Исраиль ве Ехуда Моавгъа къаршы дженк этелер

3^1Ехуда падишасы Ехошафат 18-инджи йыл падишалыкъ эткенде, Ахавнынъ огълу Ёрам Исраиль падишасы олды. О, Самарие шеэринде 12 йыл девамында падишалыкъ этти. 2+О, РАББИнинъ козю огюнде, бабасы-анасы къадар олмаса да, ярамай шейлер япты. Лякин бабасы къойгъан Баалнынъ пут ташыны алып ташлады. 3+Амма Исраильни гуналаргъа батыргъан Неват огълу Еровоамнынъ япкъан гуналарыны о да япты, олардан вазгечмеди.

4Моав мемлекетининъ падишасы Меша къой асравджылыкънен огъраша эди. О, Исраиль падишасына 100 000 баш къоюн ве 100 000 баш къоюннынъ юнюни йибере эди. 5+Амма Ахавнынъ олюминден сонъра Моавнынъ падишасы Исраильнинъ падишасына къаршы котерильди. 6О вакъытта Ёрам Самариеден чыкъып, бутюн исраиллилерни дженкке топлады. 7+Ехуда падишасы олгъан Ехошафаткъа бойле хабер йиберди:

– Моавнынъ падишасы манъа къаршы котерильди. Моавлыларгъа къаршы дженкке меннен берабер кетеджексинъми? – деп соратты.

Ехошафат онъа джевап берип:

– Мен сеннен кетерим. Аскер ве атлыларым да сенинъ олсун, – деди. 8– Къайсы ёлдан кетеджекмиз? – деп сорады.

– Эдом сахрасы ёлундан кетеджекмиз, – деп джевап берди Ёрам.

9+Бундан сонъ Исраиль падишасы, Ехуда падишасы ве Эдом падишасы ёлгъа чыкътылар. Еди кунь девамында ёлларда анда-мында юрдилер. Ордуларынынъ ве оларнен берабер кеткен айванларынынъ суву битти.

10+– Ах! Вах! – деди Исраиль падишасы. – РАББИ бу учь падишаны моавлыларнынъ элине бермек ичюн топлады.

11+Ехошафат исе:

– Мында РАББИнинъ пейгъамбери ёкъ экенми? Биз ондан РАББИнинъ эмири акъкъында сорар эдик, – деди.

Исраиль падишасынынъ хызметчилеринден бири:

– Мында Шафат огълу Эль-Яса бар. О, Ильяснынъ хызметчиси эди, – деди.

12Ехошафат:

– РАББИ онен Озь эмирлерини бильдире, – деди.

Сонъ Исраиль падишасы, Ехошафат ве Эдом падишасы Эль-Ясагъа кеттилер. 13+Эль-Яса Исраиль падишасына:

– Менден санъа не керек? Бар, бабанънынъ ве ананънынъ пейгъамберлеринден сора, – деди. Амма Исраиль падишасы онъа:

– Ёкъ, бармам. РАББИ учь падишаны моавлыларгъа бермек ичюн мында топлады, – деди.

14Эль-Яса джевап берип:

– Мен хызмет эткен Ордулар РАББИсининъ огюнде ант этем: мен урьмет эткен Ехуда падишасы Ехошафат мында олмаса, санъа айланып да бакъмаз эдим. 15+Манъа сантырда яхшы чалгъан бирисини чагъырынъыз, – деди.

Чалгъыджы сантыр чалгъанда, Эль-Ясагъа РАББИнинъ къолу тийди. 16О:

– «Вадийде сыра-сыра арыкълар къазынъыз, – дей РАББИ. 17– Сизлер ель дуймайджакъсынъыз, ягъмур корьмейджексинъиз, лякин шу вадий сувгъа толаджакъ. Бу сувны сизлер де, туварларынъыз ве айванларынъыз да ичеджексинъиз», – дей РАББИ. 18Бу, РАББИ ичюн къолай. О, моавлыларны къолларынъызгъа береджек. 19+Сиз оларнынъ бутюн пекитильген ве бутюн буюк шеэрлерини енъеджексинъиз. Бутюн яхшы тереклерини кесинъиз, сув чокъракъларыны къапатынъыз ве энъ яхшы тарлаларыны ташларнен толдурып бозунъыз, – деди.

20+Саба эрте, саба къурбанлары чалынгъан вакъытта, Эдом тарафындан сувлар акъып башлады. Бутюн ер сувгъа толды.

21Моавлылар, падишаларнынъ оларгъа къаршы дженкке чыкъкъанларыны эшитип, яш огълан балалардан башлап акъайларнынъ эписи топландылар ве сынъырлары бою ерлештилер. 22Саба эрте олар тургъанда, кунеш сувларны ярыкълатты. Узакътан моавлыларнынъ козюне шу сув къан киби къырмызы олып корюнди. 23Олар:

– Бу къан! Мытлакъа, падишалар бири-биринен дженклешип, бир-бирлерини ёкъ эттилер! Эй, моавлылар! Барып оларнынъ къалгъан шейлерини алынъыз! – деди.

24Олар исраиллилернинъ ордусына якъынлашкъанынен, исраиллилер турып, моавлыларгъа уджюм эттилер. Моавлылар къачып башлады, исраиллилер исе пешинден тюшип, моавлыларны къырмагъа девам эттилер. 25+Аскерлер шеэрлерни темелинден йыкътылар, эр бир яхшы тарлагъа бирер таш атып, оларны ташкъа толдурдылар, эр бир сув чокъракъны къапаттылар, эр яхшы терекни кестилер. Тек Кир-Харесет шеэрининъ ташлы диварлары токъунылмайып къалды. Лякин сонъра таш аткъан аскерлер шеэрни сарып, онъа да уджюм эттилер.

26Моав падишасы дженкте енъиледжегини корип, озюнен берабер 700 къылычнен дженклешкен аскер алды ве Эдом падишасына якъынлашып уджюм этмеге истеди, амма якъынлашып оламады. 27+Сонъра озюнден сонъ падиша оладжакъ биринджи огълуны алып, оны диварнынъ устюнде къурбан чалып бутюнлей якъты. Бойле шей исраиллилерге къаршы пек буюк гъазап къозгъады. Олар артына чекилип, озь топрагъына къайттылар.

4

Эль-Яса ве фукъаре тул къадын

4^1+Пейгъамберлернинъ шегиртлери бирисининъ къадыны агълап, Эль-Ясагъа:

– Сенинъ къулунъ олгъан меним акъайым ольди. Сен билесинъ ки, къулунъ РАББИден къоркъкъан бир инсан эди. Шимди исе онъа борджкъа берген бириси кельди де, борджу ерине эки баламны къуллукъкъа алып кетеджек ола, – деди.

2Эль-Яса онъа:

– Мен санъа насыл ярдым этейим? Айтчы, эвинъде нелер бар? – деп сорады.

Къадын онъа:

– Эвимде бир кичик савут зейтюн ягъындан гъайры бир шейим ёкъ, – деди.

3Эль-Яса:

– Бар, эр ерден савут сора, бутюн къомшуларынъдан чокъча бош савут топла. 4Сонъра эвинъе кирип, озюнъ ве огъулларынъ артындан къапуны яхшы къапат да, шу савутларнынъ эписине зейтюн ягъыны тёк, толуларыны исе четке къой, – деди.

5Къадын ондан кетип, озю ве огъулларынынъ артындан къапуны къапатты. Огъуллары онъа савутлар бере эдилер, о исе оларны толдура эди. 6Савутлар толгъан сонъ, къадын огълундан даа савут сорады. Огълу: «Башкъа савут къалмады», – деди. Бундан сонъ зейтюн ягъынынъ тёкюлюви токътады. 7Сонъ къадын Алланынъ адамына келип, бутюн бу шейлерни айтып берди. О исе:

– Бар, зейтюн ягъыны сат да, борджунъ олгъан адамгъа борджунъны къайтар. Къалгъан парагъа исе огъулларынънен берабер кечинирсинъиз, – деди.

Эль-Яса ве зенгин шунамлы къадын

8+Бир кунь Эль-Яса Шунем шеэрине кельди. Анда яшагъан бир зенгин къадын оны отьмек ашамагъа чагъыра берди. Шунынъ ичюн Эль-Яса Шунемге не вакъыт кельмесин, шу къадынгъа ашамагъа кире эди.

9Къадын акъайына:

– Мен билем ки, эр вакъыт бизим янымыздан кечкен Алланынъ адамы – эвлиядыр. 10Айды, онъа эвимизнинъ тёпесинде бир одачыкъ къурайыкъ. Анда тёшек, бир маса, отургъыч ве къандиль къояйыкъ. Бизге кельгенде, анда кирсин, – деди.

11Куньлерден биринде Эль-Яса анда келип, одачыкънынъ ичине кирип ятты. 12+О, хызметчиси олгъан Гехазийге:

– Бар, шу шунамлы къадынны чагъыр, – деди.

Хызметчиси къадынны чагъырып кельди. О келип, огюнде турды. 13Эль-Яса хызметчисине:

– Айт онъа: «Сен бизге буюк урьмет косьтердинъ. Сенинъ ичюн не япайыкъ? Бельки сенинъ акъкъынъда падишанен я да орду башынен лакъырды этмек керектир?» – деди.

Къадын исе:

– Ёкъ, мен озюм халкъым арасында раат яшайым, – деди.

14Эль-Яса:

– Онъа не япайыкъ экен? – деди.

– Иште, онынъ огълу ёкъ, акъайы исе къарт, – деди Гехазий.

15Эль-Яса хызметчисине оны якъынджа чагъырмагъа буюрды. О чагъырып кельди. Къадын келип, къапунынъ огюнде турды. 16+Эль-Яса онъа:

– Бир йыл кечкен сонъ, тамам шу вакъытта сен къолунъда огълунъны тутаджакъсынъ, – деди. Къадын исе:

– Ёкъ, эфендим! Алланынъ адамы, мени, къулунъны, алдатма! – деди.

17Бираз вакъыт кечкен сонъ, къадын агъыраякълы олды ве, Эль-Яса онъа айткъаны киби, бир йыл кечкен сонъ, тамам шу вакъытта огълан догъды. 18Бала осьти ве куньлернинъ биринде бабасына, оракъчыларгъа кельди. 19Бабасына:

– Вай, башым! Вай, башым! – деди. Бабасы хызметчисине:

– Оны анасына алып кет, – деди.

20О, баланы анасына алып кетирди. Бала анасынынъ тизлеринде уйлеге къадар отурды, ондан сонъ ольди. 21Къадын тёпеге котерилип, баланы Алланынъ адамы тёшегине къойды ве къапуны къапатып кетти. 22Сонъ акъайыны чагъырып:

– Манъа хызметчилерден бирисини ве бир эшекни бер. Мен тез-тез Алланынъ адамына барып келеджегим, – деди. 23+Акъайы исе:

– Санъа онъа кетмеге не керек? Бугунь янъы ай дегиль, раатлыкъ куню де дегиль, – деди.

Лякин къадын:

– Эписи яхшы, – деп, 24эшекни эгерледи де, хызметчисине:

– Юр, эшекни айда, мен айтмагъандже токътама, – деди.

25Къадын кетип, Къармел дагъына, Алланынъ адамына кельди. Алланынъ адамы оны узакътан корип, хызметчиси олгъан Гехазийге:

– Бу анавы шунамлы къадын. 26Оны къаршыламагъа чап да: «Сагъ-амансынъмы? Акъайынъ сагъмы? Баланъ сагъмы?» – деп сора, – деди.

Къадын исе:

– Эписи яхшы, – деп джевап берди.

27+Лякин Алланынъ адамына дагъгъа кельгенде, йыкъылып, онынъ аякъларына япышты. Гехазий оны четке алып кетмек ичюн якъынлашты, амма Алланынъ адамы:

– Къой оны, джаны сыкъынтыда. РАББИ бу ишни менден гизледи, онынъ акъкъында манъа бир шей айтмады, – деди.

28Къадын онъа:

– Мен эфендимден огъул сорадыммы? «Мени алдатма», – демедимми? – деди.

29+Алланынъ адамы Гехазийге:

– Белинъни багъла, элинъе меним таягъымны ал да, бар. Ёлда бирисини расткетирсенъ – селямлашма, сеннен селямлашсалар – селямыны алма. Таягъымны баланынъ бетине къой, – деди.

30Баланынъ анасы:

– РАББИнинъ огюнде ве сенинъ огюнъде ант этем: сенинъ пешинъден къалмам! – деди.

Сонъ Эль-Яса турып, онынъ артындан кетти. 31+Гехазий оларнынъ огюнде кетти ве келип, таякъны баланынъ бетине къойды. Лякин не бир сес, не бир джевап олды. Сонъ Эль-Ясанынъ огюне чыкъып:

– Бала уянмады, – деди.

32Эль-Яса эвге кирди. Олю бала онынъ тёшегинде ята эди. 33+Эль-Яса кирип, артындан къапуны къапатты. РАББИге дува этти. 34+Сонъ турып, баланынъ устюнден ятты, дудакъларыны баланынъ дудакъларына, козьлерини баланынъ козьлерине, эллерини баланынъ эллерине тийгизди. Баланынъ устюнден узанды, ве баланынъ тени къызды. 35Сонъ турып, одачыкънынъ ичинде анда-мында юрди. Сонъ кене турып, баланынъ устюнден узанды. Бала еди кере къадар акъсырды ве козьлерини ачты.

36Сонъ Эль-Яса Гехазийни чагъырып:

– Шунамлы къадынны чагъыр, – деди. О, къадынны чагъырды. Къадын кельди. О исе:

– Огълунъны ал, – деди.

37+Къадын келип, онынъ аякълары тюбюне йыкъылып, ергедже эгильди, сонъра огълуны алып кетти.

38+Эль-Яса исе Гилгалгъа къайтты. О ерлерде ачлыкъ олды. Пейгъамберлернинъ шегиртлери Эль-Ясанен корюшмеге кельдилер. Эль-Яса хызметчисине:

– Балабан къазан ал да, пейгъамберлернинъ шегиртлерине шорба пишир, – деди.

39Оларнынъ бириси тарлагъа къокъулы отлар джыймагъа кетти. Анда бир кийик къабакъ тапып, онынъ къабачыкъларыны джыйып, этегине толдурды. Артына къайтып, оларны шорба пишкен къазангъа догърады. Осюмликнинъ не олгъаныны бильмей эди. 40Аш адамларнынъ огюне къоюлды. Лякин олар шорбаны ашап башлагъанындан сонъ, шамата котердилер ве:

– Алланынъ адамы! Къазаннынъ ичинде олюм бар! – деп, ашап оламадылар.

41Эль-Яса:

– Манъа ун кетиринъиз, – деди. Оны алып, къазангъа къойды. Сонъ:

– Адамларгъа аш къоюнъыз, ашасынлар, – деди.

Къазаннынъ ичинде бир зарарлы шей къалмады.

42+Баал-Шалиша деген ерден бир адам кельди ве Алланынъ адамына биринджи орулгъан ашлыкътан 20 дане арпа отьмегини ве темизленмеген чий арпа ашлыгъыны кетирди. Эль-Яса:

– Адамларгъа бер, ашасынлар, – деди. 43Хызметчиси:

– Буны юз адамнынъ огюнде насыл къояджагъым? – деди. Эль-Яса исе:

– Адамларгъа бер, ашасынлар. РАББИ бойле дей: «Олар тойгъан сонъ, даа къалыр», – деди.

44Ашны адамларгъа берди, ве РАББИ айткъаны киби, аш даа къалды.

5

Нааманнынъ хасталыкътан тедавийленюви

5^1+Арам мемлекети падишасынынъ Нааман адлы орду башлыгъы бар эди. О, буюк адам эди ве эфендисининъ козюнде урьмет къазангъан, чюнки онынъ ярдымынен РАББИ арамлыларгъа дженклерде гъалебелер берген эди. Лякин бу къуветли къараманнынъ тери хасталыгъы бар эди.

2Бир кунь арамлыларнынъ айдутлар сюрюлери Исраильге келип, бир кучючик къыз баланы эсир алгъанлар. Шу къызчыкъ Нааманнынъ къадынына хызметчи олгъан эди. 3Къызчыкъ озь ханымына:

– Эфендимиз Самариедеки пейгъамберге барып кельсе, о пейгъамбер эфендимизнинъ тери хасталыгъыны тедавийлер эди! – деди.

4Нааман барып, Исраиль ерлеринден кельген къызчыкънынъ бойле сёзлерини эфендисине айтып берди.

5Арамнынъ падишасы Наамангъа:

– Бар, мен Исраиль падишасына мектюп ёлларым, – деди.

Нааман озюнен он чувал кумюш, эки чувал[*] алтын ве он тюрлю урба алып, барды. 6Исраиль падишасына мектюпни кетирди. Мектюпте бойле язылгъан эди: «Мына шу мектюпнен берабер мен санъа меним хызметчим олгъан Нааманны ёллайым. Онынъ тери хасталыгъыны яхшы эт».

7+Исраиль падишасы мектюпни алып окъуды да, устюндеки урбасыны йыртты ве:

– Ёкъса, мен ольдюрмек ве олюлерни тирильтмек кучюне саип олгъан Алламмы?! Не ичюн манъа тери хасталыгъыны тедавийлемеге адамны йибере? Мына бакъынъыз да корюнъиз: о, къавгъа чыкъармакъ ичюн мана къыдыра! – деди.

8Алланынъ адамы Эль-Яса, Исраиль падишасы озь урбаларыны йырткъаны акъкъында эшитип, падишагъа бойле хабер йиберип:

– Не ичюн озь урбаларынъны йырттынъ? О адам манъа кельсин, Исраильде пейгъамбер олгъаныны бильсин, – деди.

9Нааман озь атлары ве арабасында келип етти ве Эль-Ясанынъ эви огюнде токътады. 10+Эль-Яса онъа бойле хабер йиберди:

– Бар, еди кере Иордан озенинде ювун. Бундан сонъ беденинъ тазеленир, ве сен темизленирсинъ.

11Нааман ачувланып кетти де, бойле деди:

– Мына мен тюшюндим ки, мытлакъа о чыкъып ве турып, РАББИни, озь Алласыны чагъырыр, къолуны зарарлангъан ериме къояр ве тери хасталыгъымны тедавийлер! 12Не? Дамасктаки Авана ве Парпар озенлери бутюн Исраиль озенлеринден яхшы дегильми я? Мен шу озенлерде ювунып тедавийленмез эдимми я?

Сонъра айланды да, ачувланып кетти. 13Онынъ хызметчилери янына келип, онъа бойле дедилер:

– Бабам! Эгер пейгъамбер санъа къыйын бир шей айткъан олса, сен барып да, айткъаныны япмаз эдинъми? О санъа тек: «Ювун ве темизленирсинъ», – деди!

14Бундан сонъ Нааман барып, Алланынъ адамы айткъаны киби, Иордан озенине еди кере далып чыкъты, ве онынъ бедени кичик баланынъ бедени киби темиз олды. 15+Сонъ о ве онен берабер олгъанларнынъ эписи Алланынъ адамына къайтып кельдилер. Келип, онынъ огюнде турып:

– Шимди мен билем ки, Исраильден башкъа бир ерде Алла ёкъ экен! Энди менден, сенинъ къулунъдан, бир бахшыш къабул эт, – деди.

16+Лякин Эль-Яса онъа:

– РАББИнинъ огюнде турып ант этем: ёкъ, къабул этмем! – деди.

Нааман не къадар меджбур этмесин, Эль-Яса разы олмады.

17Бундан сонъ Нааман:

– Ойле олса, къулунъа эки къатыр котерип аладжакъ топракъ берсинлер. Къулунъ энди РАББИден башкъа аллаларгъа бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар чалмайджакъ ве бахшышлар бермейджек. 18Тек бир шейни РАББИ багъышласын: меним падишам Риммон путунынъ эвине ибадетке баргъанда, меним къолума таянгъанда, мен де Риммоннынъ эвинде ибадет этерим. Меним ибадетим ичюн РАББИ мени, къулунъны, багъышласын, – деди.

19Эль-Яса онъа:

– Аман-эсен бар, – деди.

Нааман онынъ янындан кетип, бираз ёл кечкен сонъ, 20+Алланынъ адамы Эль-Ясанынъ хызметчиси Гехазий бойле тюшюнди: «Мына эфендим шу арамлы Нааман кетирген шейлерини онынъ къолундан алмады. РАББИнинъ огюнде ант этем: шимди артындан чапарым да, ондан бир шей алырым!»

21Сонъ Гехазий Нааманнынъ артындан чапып кетти. Нааман артындан чапып кельген адамны корьди, оны къаршыламагъа арабасындан тюшти ве:

– Не олды? Хайырлымы? – деп сорады. 22Гехазий джевап берип:

– Хайырлы! Эфендим мени санъа бойле деп йиберди: «Манъа Эфраим дагълы топрагъындан эки пейгъамбер энди кельди. Оларгъа бир чувал[*] кумюш ве эки къат урба берсе», – деди.

23Нааман онъа:

– Ялварам, эки чувал[*] кумюш ал! – деп оны къандырды. Сонъ эки чувал кумюшни ве эки къат урбаны алды да, эки хызметчисине берди. Олар буны Гехазийнинъ огюнде алып кеттилер. 24Байырнынъ янына кельгенде, Гехазий эписини оларнынъ къолундан алды да, эвинде сакълады. Хызметчилерни артына къайтарды, ве олар кеттилер. 25Гехазий эфендисине къайтып кельгенде, Эль-Яса ондан:

– Гехазий, къайдан келесинъ? – деп сорады. Гехазий исе:

– Ёкъ-ёкъ, къулунъ бир якъкъа бармады, – деди.

26Эль-Яса онъа:

– Шу адам арабасындан сени къаршыламагъа тюшкенде, анда мен рух оларакъ эдим. Шимди кумюш, урбалар я да зейтюн тереклеринен юзюм багъчаларыны алмагъа, къой-эчкилер ве туварларны, акъай-апай къулларны алмагъа вакъыт кельдими? 27+Нааманнынъ хасталыгъы санъа ве сенинъ эвлятларынъа омюрбилля япышсын! – деди.

Сонъ хызметчиси тери хасталыгъына огърагъаны ичюн, къар киби беяз олып, онынъ огюнден чыкъып кетти.

6

Иордандан балта чыкъаралар

6^1Пейгъамберлернинъ шегиртлери Эль-Ясагъа:

– Сенинъ янынъда яшагъан еримиз бизге тарлыкъ эте. 2Иордан озени янына барайыкъ да, бирер терек кесип, озюмизге анда яшамагъа ер къурайыкъ, – дедилер. Эль-Яса оларгъа:

– Айды, барынъыз, – деди. 3Олардан бириси:

– Ялварам, сен де къулларынънен бирликте бар, – деди.

– Айды, барайым, – деди Эль-Яса 4ве оларнен берабер барды. Олар Иордангъа келип, терек кесип башладылар. 5Бириси терекни йыкъаяткъанда, балтасы сувгъа тюше. О, къычырып:

– Вай, эфендим! Балтаны къулланмагъа сорап алгъан эдим я! – деди.

6Алланынъ адамы:

– Къайда тюшти? – деп сорады. Адам балта тюшкен ерни косьтерди. Эль-Яса терек парчасыны кесип анда атты, ве балта сув устюне ялдап чыкъты. 7Сонъ:

– Озюнъе ал, – деди. Адам къолуны узатып, балтаны алды.

Арамлыларнынъ козьлери кёр ола

8Бир кунь Арамнынъ падишасы исраиллилерге къаршы дженкке чыкъты. Озь хызметчилеринен акъыл танышты ве:

– Озь ордуларымны фелянча ерде ерлештиририм, – деди.

9Алланынъ адамы Исраиль падишасына бойле хаберни йиберди: «Сакъын, шу ерден кечме, чюнки анда арамлылар баралар».

10Исраиль падишасы Алланынъ адамы айткъан ерге хабер йиберип, адамларгъа сакът олмагъа деди ве шу ерни къоруды. Бу шей бир къач кере олды.

11Арамнынъ падишасы шу себептен гъазапланды. Хызметчилерини чагъыртып, олардан:

– Айтынъыз манъа, бизимкилерден ким Исраильнинъ падишасына ярдым эте? – деп сорады.

12Хызметчилерден бири:

– Кимсе, падиша-эфендилерим! Амма Исраильнинъ Эль-Яса адлы пейгъамбери Исраиль падишасына сен ятакъ оданъда айткъан шейлерни биле айтып бере, – деди.

13+Падиша:

– Барынъыз, онынъ къайда олгъаныны билинъиз. Сонъ мен адамларны ёллап, оны тутарым, – деди.

Падишагъа бойле хабер кельди: «О, Дотан шеэринде».

14Дотангъа атлыларны, дженк арабаларыны ве буюк бир ордуны йиберди. Анда гедже келип, шеэрни сардылар.

15Саба эрте турып, Алла адамынынъ хызметчиси чыкъты ве шеэрни сарып алгъан орду, атлар ве арабаларны корьди. Келип, эфендисине:

– Вай, эфендим! Энди не япармыз? – деди.

16+Эль-Яса:

– Къоркъма! Бизнен олгъанлар оларнен олгъанлардан чокъ, – деди.

17+Сонъ Эль-Яса дува окъуп башлады ве:

– Я РАББИ! Онынъ козьлерини ач, корьсюн, – деди.

РАББИ хызметчининъ козьлерини ачты, ве о, Эль-Ясанынъ этрафындаки бутюн дагъ атешли атлар ве арабаларнен толу олгъаныны корьди.

18+Арамлылар бастырып кельгенде, Эль-Яса РАББИге дува этип:

– Бу миллетнинъ козьлери кёр олсун! – деди. РАББИ, Эль-Ясанынъ сёзлерине коре, оларны кёр этти.

19Эль-Яса оларгъа:

– Бу – башкъа ёл, бу – башкъа шеэр. Меним пешимден келинъиз, мен сиз къыдыргъан адамгъа сизни алып кетерим, – деди ве оларны Самарие шеэрине кетирди.

20Олар Самариеге кельгенде, Эль-Яса:

– Я РАББИ! Оларнынъ козьлерини ач, корьсюнлер, – деди.

РАББИ оларнынъ козьлерини ачкъанда, Самариенинъ ортасында олгъанларыны корьдилер.

21Исраиль падишасы оларны корип, Эль-Ясадан:

– Бабам, оларны ольдюрейимми? – деп сорады.

22+Лякин Эль-Яса онъа:

– Оларны ольдюрме! Сен оларны къылыч ве яйынъны ишлетмейип алдынъ, оларны ольдюрмеге акъкъынъ бармы? Оларгъа сувнен отьмек бер. Ашасын-ичсинлер, сонъ эфендисине кетсинлер, – деди.

23Оларгъа буюк зияфет азырлады, олар ашады-ичтилер. Сонъра оларны йибердилер, ве олар эфендисине къайтып кеттилер. Бундан сонъра арамлыларнынъ айдутлар сюрюлери Исраиль топракъларына кельмедилер.

Самарие къамачавда къала

24+Бу вакъиалардан сонъ, Арамнынъ падишасы Бен-Хадад бутюн ордусыны топлап, дженкнен чыкъты ве Самарие шеэрини алкъагъа сарды. 25Самариеде буюк ачлыкъ башланды. О къадар чокъ вакъыттан берли шеэрни алкъада тута эдилер ки, бир эшек башы 80 кумюш парагъа сатылып башлады, къошавучнынъ дёртте бири ашлыкъ къабугъы исе беш кумюш[*] парагъа сатыла эди.

26+Исраиль падишасы бир кунь дивар устюнден кечкенде, бир къадын онъа къычырып:

– Падиша-эфендим, ярдым эт! – деп ялварды.

27Падиша онъа:

– Эгер санъа РАББИ ярдым этмесе, мен насыл ярдым этейим? Арманданмы, юзюм басылгъан ерденми, къайдан алайым? – деди. 28Сонъ падиша ондан: – Санъа не керек? – деп сорады.

Къадын:

– Шу къадын манъа: «Огълунъны бер, оны бугунь ашайыкъ, меним огълумны исе ярын ашармыз», – деди. 29+Меним огълумны пиширип ашадыкъ. Мен экинджи кунюне онъа: «Огълунъны бер, оны да ашайыкъ», – дедим, о исе, озь огълуны сакълады, – деди.

30Падиша бу къадыннынъ айткъаныны эшитип, устюндеки урбаларыны йыртты. О, дивар устюнден кечкенде, халкъ онынъ устюндеки чувал токъумасындан япылгъан урбалар кийильгенини корьди.

31Сонъ падиша:

– Шафат огълу Эль-Ясанынъ башыны бугунь алмасам, Алла бойнумны урсун! – деди.

32Эль-Яса исе озь эвинде отура эди. Онынъ янында акъсакъаллар да отура эдилер. Падиша бир адам йиберди, лякин хаберджи кельмезден эвель, Эль-Яса акъсакъалларгъа:

– Коресизми? Бу ольдюриджининъ огълу меним башымны алмагъа истей! Бакъынъыз, о хаберджи кельгенде, къапуны къапатынъыз да, оны бойле тутунъыз. Ана онынъ пешинден эфендиси де адымлайджакъ! – деди.

33Эль-Яса даа айтаяткъанда, хаберджи келип чыкъа ве:

– Мына РАББИден насыл беля кельди! Энди РАББИден нелер беклемек керек? – дей.

7

7^1Эль-Яса онъа:

– РАББИнинъ айткъаныны динъле! РАББИ бойле дей: Ярын Самариенинъ араба къапусынынъ янында бир буюк савут энъ яхшы уннынъ фияты бир кумюш оладжакъ, эки буюк савут арпанынъ фияты да бир кумюш[*] оладжакъ, – деди.

2+Падиша везирнинъ къолуна таянып тургъанда, везир Алланынъ адамына джевапланып:

– РАББИ бутюн кок къапуларыны ачса биле, ойле шей ола билирми? – деп сорады. Эль-Яса исе:

– Сен буны озь козьлеринънен кореджексинъ, амма бир шей ашап оламайджакъсынъ, – деди.

Арам ордусы къачып кете

3Шеэр араба къапулары янында тери хасталыгъынен маразлангъан дёрт адам отурып, бири-бирлерине айта эдилер:

– Биз мында олюм беклеп не отурамыз шу? 4Эгер шеэрге кирсек – шеэрде ачлыкъ, анда олермиз. Мында отурсакъ – олермиз. Айды, яхшысы арамлыларнынъ ордусы янына кетейик. Эгер бизни сагъ къалдырсалар, яшармыз, эгер ольдюрселер, олермиз.

5Сонъ акъшам тюшеяткъанда, арамлыларнынъ ордусына кетмек ичюн турдылар. Амма арамлыларнынъ ордусы ерлешкен ерге якъынлашып, анда бир кимсени корьмедилер. 6+Рабби ойле япты ки, арамлылар дженк арабаларынынъ, атларнынъ, къоджаман бир ордунынъ келеяткъаныны эшиттилер. Бири-бирлерине: «Исраиль падишасы бизге къаршы дженклешмеге хитлилернинъ ве мысырлыларнынъ падишаларыны парагъа туткъан, гъалиба!» – дедилер. 7+Акъшам устю турдылар, чадыр ве ат-эшеклерини, бутюн ордусыны къалдырып, джанларыны къуртармакъ ичюн къачып кеттилер.

8Тери хасталыгъы олгъан адамлар ордунынъ четине келип, бир чадыргъа кирди, ашады-ичтилер, андан алтын-кумюшлерни, урбаларны алып сакъладылар. Къайтып, башкъа чадыргъа кирдилер, андан да шейлер алып сакъладылар. 9Сонъ бири-бирине:

– Биз янълыш япамыз! Бу кунь – буюк къуванчлы хабер куню! Эгер отурып, танъ аткъаныны беклесек, бизге къабаат тюшеджек. Айды барайыкъ да, падишагъа ве онынъ адамларына хабер этейик, – дедилер.

10Шеэр къапу къаравулларына келип, оларгъа къычырып:

– Биз арамлыларнынъ ордусына бардыкъ. Анда бир кимсе ёкъ, бир адам давушы биле эшитильмей. Тек атлар ве эшеклер багълы тура, чадырлар да эвельси киби тура, – деп, эписини айтып бердилер.

11Сонъ къапу къаравуллары бу хаберни падишанынъ сарайында айттылар. 12Падиша гедже турды ве хызметчилерине:

– Мен сизге арамлыларнынъ не япкъанларыны анълатайым. Олар бизде ачлыкъ олгъаныны билелер. Шунынъ ичюн ордудан чыкъып, тарлада сакълангъанлар. Олар бойле тюшюнелер: «Олар шеэрден чыкъкъанда, биз оларны тирилейин тутармыз да, шеэрге уджюм этермиз», – деди.

13Хызметчилеринден бири онъа джевапланып:

– Бир къач адамны сайланъыз, олар шеэрде къалгъан атлардан бешини алсынлар. Олар ольселер, оларнынъ такъдири бутюн исраиллилер ордусынынъ такъдиринден башкъа олмайджакъ. Олар барып бакъсынлар, – деди.

14Сонъ арабагъа екильген эки чифт ат алып, падиша адамларны арамлыларнынъ артындан йиберди ве:

– Бар да, бакъынъыз, – деди.

15Иордан озенине къадар кеттилер. Арамлыларнынъ ашыкъып къачаяткъанда ташлагъан урбалары ве силялары бутюн ёл бою яткъаныны корьдилер. Адамлар артына къайтып, падишагъа буларны хабер эттилер.

16Сонъра бутюн халкъ чыкъты ве арамлыларнынъ бутюн ордусыны чайпады. РАББИ айткъаны киби олды: бир буюк савут энъ яхшы уннынъ фияты бир кумюш, эки буюк савут арпа да бир кумюш эди. 17+Падиша, къолуна таянып тургъан везирини араба къапу янына къойды. Халкъ оны таптады, ве о, ольди. Эр шей, падиша кельгенде, Алланынъ адамы дегени киби олды. 18О вакъыт Алланынъ адамы: «Ярын бу вакъытта Самарие шеэрининъ араба къапусы янында эки буюк савут арпанынъ фияты бир кумюш, бир буюк савут энъ яхшы уннынъ фияты да бир кумюш оладжакъ», – деди. 19Везир исе Алланынъ адамына джевап берип: «Эгер РАББИ коклернинъ бутюн къапуларыны ачса биле, ойле шей ола билирми?» – деди. Эль-Яса исе: «Озь козюнънен кореджексинъ, амма бир шей ашап оламайджакъсынъ», – деди. 20Ойле де олды: халкъ оны шеэр къапу огюнде таптады, ве о, ольди.

8

Шунамлы къадынгъа тарласыны къайтарып берелер

8^1+Къадыннынъ ольген огълуны тирильткен Эль-Яса апайгъа:

– Тур, озюнъ де, бутюн эв халкъынъ да мындан башкъа бир ерге кетинъиз, анда яшап турынъыз. РАББИ ачлыкъ йибермек къарарына кельди, еди йыл девамында бу ерлерде ачлыкъ оладжакъ, – деди.

2Къадын, Алланынъ адамы айткъаныны япты. Шу ерлерден озю де, эв халкъы да кеттилер ве фелестинлилернинъ топракъларында еди йыл яшадылар.

3Еди йыл кечкен сонъ, шу къадын фелестинлилернинъ топракъларындан къайтып кельди ве падишадан озь эвини ве тарласыны сорады.

4+Падиша о вакъытта Алланынъ адамынынъ хызметчиси Гехазийнен лакъырды этип: «Манъа Эль-Ясанынъ япкъан энъ аджайип шейлери акъкъында айтып бер», – деген. 5Гехазий падишагъа Эль-Ясанынъ ольген адамны тирильткени акъкъында айтаяткъанда, тамам огълу тирильген къадын келип, озь эви ве тарласыны сорады. Гехазий:

– Падиша-эфендим, мына айны шу къадын. Эль-Яса айны шу къадыннынъ огълуны тирильткен эди, – деди.

6Падиша къадындан сорады, ве о, эр шейни айтып берди. Падиша шу къадыннен берабер бир везирини йиберип, къадыннынъ бутюн шейлерини къайтармагъа ве тарласынынъ, топракъны къалдыргъан вакъыттан башлап шу вакъыткъа къадар келирини де тёлемеге эмир берди.

Эль-Яса пейгъамбер ве Хазаэл

7+Эль-Яса Дамасккъа кельгенде, Арамнынъ падишасы Бен-Хадад хаста ята эди. Падишагъа: «Алланынъ адамы мында кельди», – деп хабер эттилер. 8+Падиша Хазаэлге:

– Элинъе бир бахшыш ал да, Алланынъ адамыны къаршыламагъа чыкъ. О, РАББИден сорасын: мен шу хасталыкътан яхшы олурыммы, ёкъмы? – деди.

9Хазаэл онынъ къаршысына чыкъты. Элине бир бахшыш ве Дамаскнынъ чешит тюрлю яхшы шейлеринен къыркъ девени юкледи. Келип огюне турды да:

– Огълунъ Бен-Хадад, Арамнынъ падишасы, мени санъа ёллады ве: «Мен шу хасталыкътан яхшы олурыммы, ёкъмы?» – деп соратты, – деди.

10Эль-Яса онъа:

– Бар. «Мытлакъа яхшы олурсынъ», – айт. Лякин РАББИ манъа ачты ки, сонъ о мытлакъа оледжек, – деди.

11Сонъ Эль-Яса Хазаэлге ойле тикилип бакъты ки, о тап шашмалады. Алланынъ адамы агълады. 12+Хазаэл ондан:

– Эфендим не ичюн агълай? – деп сорады. Эль-Яса исе:

– Мен Исраиль огъулларына не къадар агъыр беля кетиреджегинъни билем. Сен оларнынъ къалелерини якъаджакъсынъ, яшларыны къылычнен ольдюреджексинъ, балаларыны парча-кесек этеджексинъ, юклю къадынларыны къылычнен экиге боледжексинъ, – деди.

13+Хазаэл:

– Мен, къулунъ, бир копек, бойле буюк шейни насыл япа биледжегим? – деп сорады.

Эль-Яса онъа джевап берип:

– РАББИ манъа сенинъ Арамнынъ падишасы оладжагъынъны косьтерди, – деди.

14Хазаэл Эль-Ясадан кетип, эфендисине кельди. Падиша:

– Эль-Яса санъа не айтты? – деп сорады.

– Манъа айтты ки, сен мытлакъа сагъ оладжакъсынъ, – деп джевап берди Хазаэл.

15Эртеси куню исе о, ёргъанны сылатып, падишанынъ бетине къойып басты ве, падиша ольмегендже, тутты. Падишанынъ ерине Хазаэл тахткъа чыкъты.

Ехуданынъ падишасы Ехорам

16Ахав огълу Ёрам Исраильде бешинджи йыл падишалыкъ эткенде, Ехошафат Ехуданынъ падишасы олгъанда, онынъ огълу Ехорам Ехуданынъ падишасы олды. 17О, падиша олгъанда, 32 яшында эди ве секиз йыл девамында Ерусалим шеэринде падишалыкъ этти. 18+О, Исраиль падишаларынынъ ёлларынен юрди, Ахавнынъ къызыны озюне апай этип алгъаны ичюн, Ахав союнынъ япкъанларыны япты. РАББИнинъ огюнде о, ярамай шейлер япты. 19+Лякин РАББИ, озюнинъ къулу Давутнынъ хатири ичюн, Ехуда мемлекетини ёкъ этмеге истемеди, чюнки Давутнынъ эвлятларына омюрбилля Ехуданынъ тахтыны бермеге ваде эткен эди.

20+Ехорамнынъ куньлеринде Эдом мемлекети Ехудагъа къаршы котерильди ве озюне падиша къойды.

21Ехорам Цаир шеэрине кечти, онынънен берабер бутюн арабалары да чыкъты. Гедже турып, оны алкъагъа алгъан эдомлыларгъа ве оларнынъ дженк арабаджыларына уджюм этти. Ордусы озь чадырларына къачып кетти. 22Бугуньге къадар Эдом Ехудадан айрыдыр.

Айны шу вакъытта Ливна да Ехудагъа къаршы котерильди.

23Ехорамнынъ башкъа ишлери, онынъ эписи япкъанлары акъкъында Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

24Ехорам кечинип, баба-деделерине къошулды ве бабаларынынъ къабринде, Давут Шеэринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Ахазья тахткъа отурды. 25Ахав огълу Ёрам Исраильде 12-нджи йыл падишалыкъ эткенде, Ехорам огълу Ахазья Ехуданынъ падишасы олды. 26+Падиша олгъанда, Ахазья 22 яшында эди ве бир йыл девамында Ерусалимде падишалыкъ этти. Анасынынъ ады – Аталья; о, Исраиль падишасы олгъан Омрийнинъ къызы эди. 27Ахазья Ахав союнынъ юрген ёлларындан юрди, Ахавнынъ сою киби РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты, чюнки Ахавнынъ союнен догъмуш эди. 28+О, Ахав огълу Ёрамнен Арамнынъ падишасы олгъан Хазаэлге къаршы Рамот-Гилад шеэрининъ янында дженкке чыкъты. Анда арамлылар Ёрамны яраладылар. 29Падиша Ёрам Йизреэл шеэрине къайтты. Анда о, Рама шеэринде Арамнынъ падишасы олгъан Хазаэлге къаршы дженкте арамлылардан алынгъан яраларыны тюзельтмеге истеди. Ахав огълу Ёрам хаста олгъаны ичюн, Ехуда падишасы олгъан Ехорам огълу Ахазья оны Йизреэлде зиярет этти.

9

Ехуны ягънен сюртип, Исраильнинъ падишасы япалар

9^1+Эль-Яса пейгъамбер, пейгъамберлернинъ бирисини чагъыртып, онъа:

– Белинъни багъла, шу зейтюн ягъынен толу савутны ал да, Рамот-Гиладгъа бар. 2+Анда кельген сонъ, Нимший огълу Ехошафатнынъ огълу Ехуны тап. Оны агъаларынынъ сырасындан айырып, ичери одагъа кирсет. 3+Зейтюн ягъынен толу савутны ал да, онынъ башына тёк ве бойле айт: «РАББИ бойле дей: Сени ягънен сюртип, Мен сени Исраиль падишасы этем». Сонъ къапуны ач да, беклемейип къач, – деди.

4Сонъ яш пейгъамбер Рамот-Гиладгъа кетти. 5Анда кельди. Анда орду башлыкълары отура эдилер. Яш:

– Орду башлыгъы, санъа лафым бар, – деди.

– Арамыздан кимнен лаф этеджексинъ? – деп сорады Еху. Пейгъамбер:

– Сеннен, орду башлыгъы, – деди.

6Еху турып эвге кирди. Яш пейгъамбер онынъ башына зейтюн ягъыны тёкти ве:

– Исраильнинъ Алласы олгъан РАББИ бойле дей:

Сени ягънен сюртип, Мен сени РАББИнинъ халкъы олгъан Исраильнинъ падишасы япам. 7+Сен эфендинъ Ахавнынъ союны ёкъ этеджексинъ. Шунынънен меним къулларым пейгъамберлернинъ тёкюльген къанлары ичюн ве РАББИнинъ эписи къулларынынъ къанлары ичюн Мен Изевельден акътыман аладжагъым. 8+Ахавнынъ бутюн сою гъайып оладжакъ. Мен Ахавнынъ союнда эр бир акъайны: къул олсун, азат олсун, – Исраильде оларнынъ эписини ёкъ этеджегим. 9+Ахавнынъ союны Неват огълу Еровоамнынъ ве Ахия огълу Баашанынъ сою киби япарым. 10+Изевельни исе Йизреэлдеки топракъта копеклер ашар, кимсе оны дефн этмез, – деди де, къапуны ачып къачып кетти.

11+Еху эфендисининъ хызметчилерине чыкъып, ондан:

– Эписи яхшымы? – деп сорадылар. – Не ичюн санъа бу дели кельди?

– Сиз бу адамны билесинъиз, онынъ айткъаны да сизге белли, – деди Еху. 12Олар:

– Ялан, айт бизге, – дедилер. О, оларгъа эписини айтып:

– Бу яш манъа айтты: «РАББИ бойле дей: Сени ягънен сюртип, Мен сени Исраильнинъ падишасы этем», – деди.

13+Сонъ олар ашыкъып турдылар, эр бири урбасыны алып, мердивен басамакъларына тёшеди, бору чалдылар ве:

– Еху падиша олды! – деп илян эттилер.

Ёрамнынъ ольдюрилюви

14+Сонъ Нимший огълу Ехошафатнынъ огълу Еху Ёрамгъа къаршы фитнеджилик япты. Ёрам бутюн исраилли ордусынен берабер Рамот-Гилад янында Арамнынъ падишасы Хазаэлге къаршы тура эди. 15Арамнынъ падишасы Хазаэлнен дженк эткенде, арамлылар Ёрам падишаны яраладылар, ве Ёрам яраларыны тюзельтмек ичюн, Йизреэлге къайтты.

Еху:

– Эгер бунъа разы олсанъыз, кимсе шеэрден Йизреэлге хабер этмеге къачып кетмесин, – деди.

16Сонъ арабагъа отурып, Йизреэлге кетти. Ёрам анда ятмакъта эди. Ехуда падишасы Ахазья да анда эди, чюнки о хаста Ёрамны ёкълап кельген эди.

17Йизреэлнинъ къуллесинде къаравул тура эди. О, келеяткъан Ехунынъ ордусыны корьди ве:

– Мен орду корем! – деди. Ёрам:

– Бир атлы адамны ал да, оларнынъ къаршысына йибер. «Эписи яхшымы?» – деп сорасын, – деди.

18Атлы, ордунынъ къаршысына чыкъты ве:

– Падиша: «Эписи яхшымы?» – деп сорай, – деди. Еху исе:

– Сенинъ не ишинъ бар? Меним пешимден кет, – деди.

Къаравул буларны корип:

– Атлы оларгъа етти, амма артына къайтмай, – деди.

19Экинджи атлыны йибердилер. О да ордугъа келип:

– Падиша: «Эписи яхшымы?» – деп сорай, – деди.

Еху кене:

– Сенинъ не ишинъ бар? Меним пешимден кет, – деди.

20Къаравул буларны корип:

– О, оларгъа етти, амма артына къайтмай. Арабаджы Нимший огълу Еху киби атларны айдай. О, дели киби айдай, – деди.

21+Ёрам:

– Арабама ат екинъиз, – деди. Арабасыны ектилер. Исраиль падишасы Ёрам ве Ехуда падишасы Ахазья эр бири озь арабасында Ехуны къаршыламагъа чыкътылар ве онынънен йизреэлли Навотнынъ тарласында расткелиштилер. 22Ёрам Ехуны корип:

– Еху, эписи яхшымы? – деп сорады. Еху исе:

– Сенинъ ананъ Изевель ороспулыкъ ве чокътан-чокъ этне япып юргенде, неси яхшы оладжакъ? – деди.

23Ёрам арабасыны артына айландырды да, къачып кетти. О, Ахазьягъа:

– Ахазья, хаинлик! – деп къычырды.

24Еху исе яйыны чекип, окъны Ёрамнынъ омузлары арасына саплады. Окъ онынъ юрегинден кечти, ве о арабасы ичине йыкъылды.

25Еху Бидкъар везирине:

– Оны ал да, йизреэлли Навотнынъ тарласына ат. Хатырлайсынъмы, биз экимиз онынъ бабасы олгъан Ахавнынъ артындан арабаларда кеткенде, РАББИ онынъ акъкъында бойле хабер эвельден бильдирди: 26+«Биль ки, тюневин Мен керчектен Навотнынъ ве огъулларынынъ къаныны корьдим. Бу тарлада сенден акътыман алырым, – дей РАББИ». Шимди, РАББИ айткъаны киби, оны ал да, бу тарлагъа ат, – деди.

Ахазьянынъ ольдюрилюви

27+Ехуда падишасы Ахазья бутюн буларны корип, Бет-Хагъгъангъа догъру чапып кетти. Еху онынъ пешинден къувалап буюрды:

– Оны да урунъыз!

Ахазьяны, Ивлеам янындаки Гур тёпесине арабасында котерилеяткъанда яраладылар. О, Мегиддо ерине къачып кетти, анда да ольди. 28+Къуллары онынъ олюсини Ерусалимге алып кеттилер, анда озь къабринде, баба-деделеринен бирликте, Давут Шеэринде дефн эттилер. 29Ахав огълу Ёрам 11-инджи йыл падишалыкъ эткенде, Ахазья Ехуданынъ падишасы олды.

Изевель къыраличесининъ ольдюрилюви

30Еху Йизреэлге якъынлашты. Изевель бундан хабер алып, козьлерини сурьмеледи, башыны яраштырды ве пенджереге бакъып отурды.

31+Еху шеэрнинъ къапусындан киргенде, Изевель:

– Эй, озь эфендисини ольдюрген Зимрий, эписи яхшымы? – деп сорады.

32Еху пенджереге башыны котерип:

– Ким меним тарафымда? Ким? – деп сорады.

Пенджереден онъа эки-учь везир бакъты.

33Еху:

– Оны котерип ашагъы атынъыз, – деди. Изевельни котерип аттылар. Онынъ къаны диваргъа ве атларгъа сачрады, ве атлар оны таптадылар.

34+Еху эвге кирип, ашады-ичти, сонъ:

– Анавы лянетлини алып джыйынъыз ве дефн этинъиз. Насыл да олса, о, падишанынъ къызыдыр, – деди.

35Изевельни дефн этмеге кеттилер, лякин къафасы, аякълары ве эллеринден гъайры бир шейини тапмадылар. 36+Къайтып келип, Ехугъа айтып бердилер. О исе:

– Къулу олгъан тишбели Ильяснен айткъан РАББИнинъ сёзлери ерине кельди: «Изевельнинъ джеседини Йизреэлнинъ янында тарлада копеклер ашайджакъ. 37Йизреэлнинъ янында тарлада Изевельнинъ бедени кубре дайын ятаджакъ, шу джесет Изевельнинъ олюси олгъаныны кимсе бильмейджек», – деди.

10

Ахав эвлятларынынъ ольдюрилюви

10^1+Ахавнынъ Самарие шеэринде етмиш огълу бар эди. Еху мектюплер язып, Самариеге, Йизреэл башлыкъларына, акъсакъалларына ве Ахав балаларынынъ тербиеджилерине ёллады. Мектюплерде бойле язылгъан эди: 2«Бу мектюпни алгъан сонъ, эфендинъизнинъ огъуллары, арабалары, атлары, пекитильген шеэр ве силялары сизлерде олгъаны ичюн, 3эфендинъизнинъ огъулларындан энъ яхшысыны эм ляйыгъыны сечип алып, оны бабасынынъ тахтына отуртынъыз. Эфендинъизнинъ сою ичюн дженк этинъиз».

4Мектюпни окъугъан сонъ, олар пек къоркътылар ве:

– Ана, эки падиша онъа къаршы турып оламадылар, биз насыл этип къаршы турайыкъ? – дедилер.

5Сонъ падиша эвининъ башлыгъы, шеэр башы, акъсакъаллар ве тербиеджилер Ехугъа бойле хабер йибердилер: «Биз – сенинъ къулларынъмыз. Бизге не буюрсанъ, шуны япармыз. Озюмизге падиша этип, кимсени къоймамыз. Санъа не яхшы олса, шуны яп».

6Еху экинджи мектюп язды. Мектюпте бойле язылгъан эди: «Эгер сиз меним тарафымны тутсанъыз, меним сёзюме бойсунсанъыз, ярын шу вакъытта манъа, Йизреэлге эфендинъизнинъ огъулларынынъ башларынен келинъиз».

Падишанынъ етмиш огълу оларны тербиелеген энъ буюк адамларнен берабер эдилер.

7+Мектюп кельген сонъ, олар падишанынъ етмиш огълуны алып, оларны ольдюрдилер. Башларыны сепетлерге къойдылар ве Йизреэлге Ехугъа ёлладылар.

8Хаберджи келип, Ехугъа:

– Падиша огъулларынынъ башларыны кетирдилер, – деди.

– Оларны экиге болип обаланъыз. Сабагъадже шеэрнинъ араба къапусы янында турсунлар, – деди Еху.

9Саба чыкъып, анда турды ве бутюн халкъкъа:

– Сиз къабаатлы дегильсинъиз. Мына мен эфендиме къаршы фитнеджилик яптым ве оны ольдюрдим. Я буларнынъ эписини ким ольдюрди? 10+Билинъиз ки, РАББИ Ахавнынъ сою акъкъында айткъан эр бир сёз ерине келир. РАББИ озюнинъ къулу Ильяснен айткъан эр бир шейини япты, – деди.

11Бундан сонъ Еху Йизреэлдеки Ахав союндан къалгъанларнынъ эписини, мырзалары, якъынлары ве руханийлерининъ эписини ольдюрди, онынъ адамларындан бириси тири къалмады.

Ахазья сой-сопларынынъ ольдюрилюви

12Сонъ Еху кетип, Самариеге барды. Чобанларнынъ Бет-Экед шеэри ёлунда олгъанда, 13Еху Ехуда падишасы Ахазьянынъ тувгъанларыны расткетирди. О:

– Сиз кимсинъиз? – деп сорады.

Олар:

– Биз Ахазьянынъ тувгъанларымыз. Падиша огъулларынынъ сагълыгъы ве падиша апайы огъулларынынъ сагълыгъыны ёкъламагъа кетемиз, – дедилер.

14+Еху:

– Оларны якъаланъыз! – деди. Оларны якъаладылар. Сонъ оларнынъ къыркъ эки адамыны Бет-Экед къуюсында ольдюрдилер, бирисини тири къалдырмадылар.

Ахав сой-сопларынынъ ольдюрилюви

15+Андан кетип, оны къаршыламагъа чыкъкъан Рекъав огълу Ехонадавнен расткельдилер. Ехонадавнен селямлашып:

– Меним юрегим санъа яткъаны киби, сенинъ юрегинъ манъа ятамы? – деди.

Ехонадав:

– Эбет, – деди.

– Эгер ойле олса, къолунъны бер, – деди Еху. Ехонадав къолуны берди, ве Еху оны арабасына котерди.

16– Меннен кель, РАББИнинъ сёзлерини насыл гъайретнен туткъанымны бакъ, – деди Еху. Бойле этип о оны арабасында алып кетти.

17+Самариеге келип, Еху Ахавнынъ Самариеде къалгъан бутюн адамларыны, РАББИ Ильяснен айткъаны киби, ольдюрди.

Баалнынъ хызметчилери джезагъа огърайлар

18+Еху бутюн халкъны топлап:

– Ахав Баалгъа аз табынды. Еху исе чокъча табынаджакъ. 19+Шимди манъа Баалнынъ эписи пейгъамберлерини, эписи хызметчилерини ве эписи руханийлерини чагъырынъыз. Джумлеси мында кельсин. Мен Баалгъа буюктен-буюк къурбан чаладжагъым. Ким кельмесе – сагъ къалмаз, – деди.

Еху бу шейлерни аселет япты. О, Баалнынъ эписи хызметчилерини алдатып ёкъ этеджек олды.

20Сонъ Еху:

– Баалнынъ адына буюк байрам топлашувыны илян этинъиз, – деди.

Топлашувны илян эттилер. 21+Еху бу хаберни бутюн Исраильнинъ топракълары бою даркъатты. Баалнынъ эписи хызметчилери кельди. Кельмеген кимсе къалмады. Эписи Баалнынъ путханесине кирдилер. Эвнинъ эр ери адамгъа толды. 22Еху урбаларны сакълагъан адамгъа:

– Баал хызметчилерининъ эписине урба кетир, – деди.

О, урбаларны кетирди. 23Сонъ Еху Рекъав огълу Ехонадавнен Баалнынъ путханесине кирди ве Баалнынъ хызметчилерине:

– Сорап билинъиз, араларынъызда РАББИнинъ хызметчилери ёкъмы? Мында тек Баалнынъ хызметчилери олмакъ керек, – деди.

24+Сонъра къурбанлар чалмагъа ве бутюнлей якъыладжакъ къурбанлар кетирмеге эвге кирдилер. Еху эвнинъ тышында сексен адам къойып, оларгъа:

– Эгер мен сизлернинъ къолунъызгъа берген адамларнынъ бир данеси биле къуртулса, эр биринъиз озь джанынъызнен джевап береджек, – деди.

25+Бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны кетирип битиргенде, Еху къаравулларгъа ве башлыкъларгъа:

– Киринъиз ве оларны ольдюринъиз. Бириси къачып къуртулмасын, – деди.

Къаравуллар ве башлыкълар оларнынъ эписини къылычнен ольдюрдилер ве анда аттылар. Сонъра шеэрдеки Баалнынъ путханесине ёл алдылар. 26+Баалнынъ путханесинден пут ташларыны чыкъарып, оны якътылар. 27+Олар эм Баал путунынъ ташларыны, эм путханесини ёкъ эттилер. Онынъ ерине аякъёл яптылар, шимдиге къадар ойле де къалды. 28Бойлеликнен, Еху бутюн Исраиль топракъларындан Баалны ёкъ этти. 29+Амма, Исраильни гуналаргъа батыргъан Неват огълу Еровоамнынъ гуналарындан вазгечмеди, Бет-Эльдеки ве Дандаки алтын бузавлардан вазгечмеди.

30+РАББИ Ехугъа:

– Меним огюмде догъру иш яптынъ. Ахав сою акъкъында Меним юрегимде олгъан эписи истеклеримни ерине кетирдинъ. Шунынъ ичюн огъулларынъ дёртюнджи несилине къадар Исраиль тахтында отураджакълар, – деди.

31Лякин Еху Исраильнинъ Алласы олгъан РАББИнинъ Къануныны чин юректен тутмады. О, Исраильни гуналаргъа батыргъан Еровоамнынъ гуналарындан вазгечмеди.

Ехунынъ олюми

32+О куньлерде РАББИ Исраиль топрагъыны эксильтип башлады. Хазаэл бутюн Исраиль сынъыры бою исраиллилерге уджюм этти: 33+Иордандан шаркъта яткъан бутюн Гилад топрагъыны, Гъад, Рубен ве Менашше къабилелерининъ топракъларыны, Арнон вадийи янындаки Ароэрден башлап, Гилад ве Башан ерини запт этти.

34Еху акъкъында башкъа шейлер, онынъ эписи япкъан ишлери, онынъ къараманий ишлери акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

35Еху кечинип, баба-деделерине къошулды ве Самариеде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Ехоахаз падиша олды. 36Еху Исраильде, Самарие шеэринде 28 йыл девамында падишалыкъ этти.

11

Къыраличе Аталья

11^1+Ахазьянынъ анасы Аталья, огълунынъ ольгенини корип, падишанынъ бутюн сой-сопларыны ольдюрди. 2Лякин Ехошева, падиша Ехорамнынъ къызы ве Ахазьянынъ къызкъардашы, Ахазьянынъ огълу Ёашны гизлиден алып, оны ольдюрилеяткъан падиша огъулларынынъ арасындан алып кетти. Онынънен берабер сютанасыны да ятакъ одасында сакълады. Бойлеликнен, оны Атальядан сакълады, ве о, олюмден къуртулды. 3Аталья мемлекетте падишалыкъ эткен вакъыт, алты йыл девамында олар РАББИнинъ Сарайында сакъландылар. 4Единджи йылы Ехояда юзбашыларны, бекчилерни ве къаравулларны топлап, оларнен РАББИнинъ Сарайында корюшюв кечирди. РАББИнинъ Сарайында оларнен анълашма тизди ве ант эттирип, оларгъа падишанынъ огълуны косьтерди. 5+Сонъра оларгъа буюрды:

– Буны япынъыз: раатлыкъ куню сменагъа чыкъаджакъ падиша эвини къаравуллагъан учьте бир къысмынъыз, 6Сур араба къапусы янында олгъан учьте бир къысмынъыз ве шеэрнинъ араба къапусы янында, Сарай сакъчыларынынъ артында тургъан учьте бир къысмынъыз падишанынъ эвини невбет-невбет яхшы къаравулланъыз. 7Раатлыкъ куню сменадан чыкъаджакъ эки къысмынъыз къалып, падишаны къорчаламакъ ичюн РАББИнинъ Сарайыны къаравулланъыз. 8Падишанынъ чевре-четини сарынъыз, эр кеснинъ элинде силясы олсун. Араларынъызгъа ким кирсе, ольдюрильсин. Падиша киргенде-чыкъкъанда, янында олунъыз.

9Юзбашылар, руханий Ехояданынъ бутюн буюргъаныны беджердилер. Эр бир юзбашы озь адамларыны, эм раатлыкъ кунюнде чалышкъан, эм чалышмагъан адамларыны алып, руханий Ехоядагъа кельдилер. 10+Руханий юзбашыларгъа РАББИнинъ Сарайында олгъан Давут падишанынъ мызракълары ве къалкъанларыны дагъытты. 11Къаравулларнынъ эр бири, силясы элинде, Сарайнынъ сагъ тарафындан сол тарафына, къурбан ери ве Сарай къаршысында падишанынъ чевре-четини сардылар.

12+Руханий, падишанынъ огълуны чыкъарып, онъа падиша таджыны ве шаатлыкъ безеклерини берди. Олар оны падиша япты ве зейтюн ягъынен сюрттилер. Эр кес эль чырпып: «Яшасын падиша!» – деп къычырды.

13Аталья, къаравулларнынъ ве халкънынъ сеслерини эшитип, халкънынъ тарафына, РАББИнинъ Сарайына догърулды. 14+Бакъса, не корьсюн: падиша, адетке коре, дирек янында турмакъта, онынъ янында башлыкълары ве боразан чалгъанлар да бар. Бутюн халкъ шенълене, боразан чалалар. Аталья урбаларыны йыртып: «Хаинлик! Хаинлик!» – деп къычырды.

15Руханий Ехояда, ордугъа ёлбашчылыкъ япкъан юзбашыларгъа:

– Оны Сарайдан къаравулларгъа чыкъарынъыз. Онынъ артындан бир кимсе кетсе, къылычнен ольдюринъиз, – деп буюрды, чюнки руханий онынъ РАББИнинъ Сарайында ольдюрильмесини истемеди.

16+Атальяны тутты. Атлар кирген къапудан о, падиша эвине кечти ве анда ольдюрильди.

Ехояда руханий

17Ехояда РАББИ, падиша ве халкъ арасында анълашма тизди. Шу анълашмагъа коре, о, РАББИнинъ халкъы оладжакъ эди. Сонъра халкъ ве падиша арасында да анълашма тизди.

18+Сонъра мемлекетнинъ бутюн халкъы Баалнынъ путханесине кирип, къурбан ерлерини бозды ве путларыны тамамынен йыкъты. Баалнынъ руханийи олгъан Маттанны исе къурбан ерининъ огюнде ольдюрдилер. Руханий Ехояда РАББИнинъ Сарайына сакъчылар къойды. 19Юзбашыларны, бекчилерни, къаравулларны ве мемлекетнинъ бутюн халкъыны алып, падишаны РАББИнинъ Сарайындан озгъардылар. Къаравуллар къапусындан кечип, падишанынъ эвине кельдилер. Мында падиша тахткъа отурды. 20Мемлекетнинъ бутюн халкъы шенъленип башлады. Аталья падишанынъ эвинде къылычнен ольдюрильгени ичюн, шеэрге тынчлыкъ кельди.

21Ёаш падиша олгъанда, еди яшында эди.

12

Ехуданынъ падишасы Ёаш

12^1Еху единджи йыл падишалыкъ эткенде, Ёаш падиша олды ве Ерусалимде къыркъ йыл девамында падишалыкъ этти. Анасы – Беэр-Шева шеэринден олгъан Цивья. 2Руханий Ехояда онъа огреткенине коре, Ёаш омюрбилля РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япып яшады. 3+Лякин ибадет тёпелери ёкъ этильмеди, ве халкъ бу ибадет тёпелеринде къурбанлар чалмагъа ве къокъулы отлар якъмагъа девам эте эди.

4Ёаш руханийлерге:

– РАББИнинъ Сарайына багъышланып кетирильген бутюн кумюшни: адам башындан алынгъан кумюшни, адакълангъан кумюшлерни ве адамларнынъ озьлери истеп берген кумюшлерни РАББИнинъ Сарайында топланъыз. 5Руханийлер хазинеджилерден кумюш алсынлар, Сарайнынъ бирде-бир бозулгъан ерини тапып, тюзетильмесине масраф этсинлер, – деди.

6Лякин Ёаш падишалыкъ эткенининъ 23-юнджи йылына биле руханийлер Сарайнынъ бозулгъан ерлерини тюзетмедилер. 7О вакъыт Ёаш руханий Ехояданы ве башкъа руханийлерни чагъыртып:

– Не ичюн сиз Сарайнынъ бозулгъан ерлерини тюзетмейсинъиз? – деп сорады. – Энди хазинеджилерден кумюшни озюнъизге алманъыз, оны Сарайны тюзетмеге беринъиз, – деди.

8Руханийлер халкътан кумюш алмайджакъларына ве озьлери Сарайны тюзетмейджеклерине разы олдылар.

9+Руханий Ехояда бир сандыкъ алып, тёпесинде тешик япты. Сандыкъны къурбан ерининъ сагъ янына, РАББИнинъ Сарайына кирген ерге къойды. РАББИ Сарайынынъ киришинде къаравул тургъан руханийлер РАББИнинъ Сарайына кетирильген кумюшлерни анда къоя эдилер. 10Сандыкъ кумюшке толгъан сонъ, падишанынъ кятиби ве руханийлернинъ башы келип, РАББИ Сарайындаки кумюшни сайып, чувалларгъа багълай эди. 11Сайылгъан кумюшни РАББИнинъ Сарайыны тюзеткен ишчилернинъ башлыкъларына бере эдилер. Олар исе РАББИнинъ Сарайында чалышкъан дюльгер ве ишчилерге, 12диварджы ве ташчыларгъа тёлей эдилер. Бу парагъа, РАББИнинъ Сарайыны тюзетмек ичюн, тереклер ве ёнулгъан ташлар сатып алдылар ве Сарайнынъ кереклерине масраф эттилер. 13РАББИнинъ Сарайы ичюн кумюш табакълар, мельте макъаслары, чанакълар, боразанлар, – чешит алтын-кумюш алетлер РАББИнинъ Сарайына кетирильген кумюштен яптырылмады. 14Кумюшни тек РАББИнинъ Сарайыны тюзеткен ишчилерге бере эдилер. 15+Кумюшни ишчилерге берген адамлардан эсабат талап этмей эдилер, чюнки олар догъру инсанлар эдилер. 16+Къабааты я да гунасы ичюн кетирильген кумюш РАББИнинъ Сарайына берильмей, оны руханийлер озюне ала эдилер.

17+О заманларда Арамнынъ падишасы Хазаэл Гъат шеэрине уджюм этип, оны запт этти. Бундан сонъ Хазаэл Ерусалимге къаршы чыкъмагъа ниет этти. 18+Лякин Ехуда падишасы Ёаш, Ехуда падишалары олгъан бабалары Ехошафат, Ехорам ве Ахазья багъышлагъан мукъаддес алетлерни ве озю багъышлагъан мукъаддес алетлерни, РАББИнинъ Сарайында ве падиша эвиндеки хазинелерде тапылгъан бутюн алтынны алып, оларны Арамнынъ падишасы Хазаэлге йиберди. Бундан сонъ Хазаэл Ерусалимден чекильди.

19Ёаш акъкъындаки башкъа шейлер, онынъ япкъан ишлери Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

20+Ёашнынъ хызметчилери онъа къаршы котерилип, фитнеджилик яптылар ве оны Бет-Милло шеэри янында, Силлагъа баргъан ёлунда ольдюрдилер. 21Оны ольдюргенлер – къуллары Шимеат огълу Ёзавад ве Шомер огълу Ехозавад эдилер. Олюминден сонъ Ёаш Давут Шеэринде баба-деделерининъ къабринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Амацья падиша олды.

13

Исраильнинъ падишасы Ехоахаз

13^1+Ахазьянынъ огълу Ёаш Ехудада 23-юнджи йыл падишалыкъ эткенде, Ехунынъ огълу Ехоахаз Исраиль падишасы олды. О, 17 йыл девамында Самарие шеэринде падишалыкъ этти. 2+О, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты, Исраильни гуналаргъа батыргъан Неват огълу Еровоамнынъ ёлларында юрди, олардан вазгечмеди. 3+Шунынъ ичюн РАББИ исраиллилерге пек гъазапланды. О, оларны чокъ вакъыткъа Арамнынъ падишасы Хазаэлге ве Хазаэлнинъ огълу Бен-Хададгъа берди. 4+Ехоахаз РАББИге дувалар этти. РАББИ оны эшитти, чюнки исраиллилернинъ, Арамнынъ падишасы ичюн чеккен сыкъынтысыны коре эди. 5+РАББИ исраиллилерге бир къуртарыджы йиберди, исраиллилер арамлыларнынъ укюминден къуртулды, ве эвелькиси киби озь эвлеринде хавфсыз яшап башладылар. 6+Лякин олар Исраильни гуналаргъа батыргъан Еровоамнынъ гуналарындан вазгечмедилер, гуналар япып яшадылар. Ашера путуна табынма диреги Самарие шеэринде еринде къалды. 7Ехоахазнынъ ордусындан тек 50 атлысы, 10 дженк арабасы ве 10 000 джаяв аскери къалгъан эди, чюнки Арамнынъ падишасы оларны топракъ тозуны киби таптап, ордусыны ёкъ этти.

8Ехоахазнынъ башкъа ишлери, онынъ эписи япкъан шейлери ве онынъ къараманлыгъы акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 9Ехоахаз кечинип, баба-деделерине къошулды ве Самарие шеэринде дефн этильди. Онынъ еринде огълу Ёаш падиша олды.

Исраильнинъ падишасы Ёаш

10Ёаш Ехудада 37-нджи йыл падишалыкъ эткенде, Ехоахазнынъ огълу Ёаш Исраиль падишасы олды. О, Самарие шеэринде 16 йыл девамында падишалыкъ япты. 11+О, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты, Исраильни гуналаргъа батыргъан Неват огълу Еровоамнынъ гуналарындан вазгечмеди, оларны япып яшады. 12+Ёаш акъкъында башкъа шейлери, онынъ эписи япкъан ишлери, онынъ къараманлыгъы ве Ехуда падишасы олгъан Амацьягъа къаршы дженки акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 13Ёаш кечинип, баба-деделерине къошулды, ве онынъ тахтына Еровоам кечти. Ёаш исе Исраиль падишаларынынъ къабринде Самарие шеэринде дефн этильди.

Эль-Ясанынъ олюми

14+Эль-Яса хаста эди. Шу хасталыкъ сонъра онъа олюм кетирди. Исраиль падишасы Ёаш онъа келип агълады ве:

– Бабам, бабам! Исраильнинъ арабасы ве атлылары! – деди.

15Эль-Яса онъа:

– Яйнен окъларны ал, – деди.

Ёаш яйнен окъларны алды. 16Сонъ Эль-Яса Исраиль падишасына:

– Яйны чек, – деди. О, яйны чекти. Эль-Яса озь къолларыны падишанынъ къолларына къойды.

17+– Шаркъкъа бакъкъан пенджерени ач, – деди Эль-Яса.

О, ачты. Эль-Яса:

– Ат, – деди.

О, атты. Бундан сонъ Эль-Яса бойле деди:

– Бу окъ – РАББИден кельген къуртарыджы окътыр, о, сени Арамдан къуртараджакъ. Сен арамлыларны Афек шеэри янында бутюнлей енъеджексинъ.

18Сонъ Эль-Яса:

– Окъларны ал, – деди.

Падиша окъларны алды. Сонъ Эль-Яса Исраиль падишасына:

– Ерге ур, – деди.

О, учь кере ерге урып токътады. 19Алланынъ адамы онъа ачувланып:

– Беш-алты кере ургъан олсанъ, арамлыларны бутюнлей ёкъ этеджек эдинъ, шимди исе арамлыларны тек учь кере енъеджексинъ! – деди.

20Эль-Яса ольди ве дефн этильди. Йылындан моавлыларнынъ айдутлар сюрюлери топракъларны басты.

21Бир кунь бир адамны дефн эткенде, адамлар бир айдутлар сюрюсини корьди. Олюни Эль-Ясанынъ къабири ичине атып къачтылар. Олю Эль-Ясанынъ кемиклерине тийип тирильди ве аякъларына турды.

Исраиль ве Арам арасындаки дженк

22+Арамнынъ падишасы олгъан Хазаэл, Ехоахазнынъ бутюн падишалыгъы боюнджа исраиллилерни хорлай эди. 23Лякин РАББИ оларны аджып, мерамет эйледи. Ибраим, Исхакъ ве Якъупкъа берген васиети ичюн, исраиллилерни ёкъ этмеге истемеди ве Озюнден бугуньгедже ред этмеди.

24Арамнынъ падишасы Хазаэл ольди. Онынъ ерине огълу Бен-Хадад падиша олды. 25+Хазаэлнинъ огълу Бен-Хадад Ехоахаздан дженкте Исраильнинъ бир къач шеэрлерини запт этти. Ехоахазнынъ огълу Ёаш исе Бен-Хададгъа къаршы дженк этип, шу шеэрлерни къайтарды. Ёаш оны учь кере енъди ве Исраиль шеэрлерини кери къайтарды.

14

Ехуданынъ падишасы Амацья

14^1+Ехоахаз огълу Ёаш Исраильде экинджи йыл падишалыкъ эткенде, Ёаш огълу Амацья Ехуда падишасы олды. 2О, падиша олгъанда, 25 яшында эди. Ерусалимде о, 29 йыл девамында падишалыкъ этти. Анасы – ерусалимли Ехоаддан эди. 3Амацья РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япып яшады, лякин бабасы Давут къадар дегиль. О, эр шейни бабасы Ёаш киби япа эди. 4+Амма ибадет тёпелери бутюнлей ёкъ этильмеди, халкъ ибадет тёпелеринде къурбанлар чалмагъа ве къокъулы отлар якъмагъа девам этти. 5+Падишалыкъ элинде пекинген сонъ, о, падиша олгъан бабасыны ольдюрген хызметчилерини ольдюрди. 6+Лякин ольдюргенлернинъ балаларыны ольдюрмеди, чюнки Мусанынъ Къанун Китабында РАББИ шойле буюргъандыр: «Бабалар балалары ичюн олюм джезасыны корьмесинлер, ве балалар да бабалары ичюн олюм джезасыны корьмесинлер. Эр кес озь гунасы ичюн олюмнен джезалансын».

7+Амацья Туз вадийинде 10 000 эдомлыларны енъди, Села шеэрини дженклешип алды ве онъа Ёкътеэл адыны къойды. Бу ад шимдигедже сакъланып къалды. 8Сонъра Амацья, Исраиль падишасы олгъан Еху огълу Ехоахазнынъ огълу Ёашкъа эльчилер йиберип:

– Чыкъ, юзьме-юзь корюшейик, – деди.

9+Исраиль падишасы Ёаш исе Ехуда падишасы Амацьягъа джевап йиберип:

– Ливанда оськен когем Ливанда оськен кедр терегине: «Къызынъны огълума апай оларакъ бер», – деген. Лякин Ливандаки кийик айванлар кельген де, шу когемни таптагъанлар. 10Керчектен де, сен эдомлыларны енъдинъ, бундан юрегинъ къабарды. Гъалебенъе къуван, амма эвинъде отур. Не ичюн башынъа беля къыдырасынъ? Сен де йыкъылырсынъ, сеннен берабер Ехуда да йыкъылыр, – деди.

11+Лякин Амацья оны динълемеди. Исраиль падишасы Ёаш чыкъып, Ехудадаки Бет-Шемеште Ехуда падишасы Амацьянен расткельди. 12Исраиллилер ехудалыларны урып енъдилер, ве ехудалылар озь эвлерине къачыштылар. 13+Исраиль падишасы Ёаш Ехуда падишасы Амацьяны (Амацья – Ахазьянынъ торуны, Ёашнынъ огълу эди) Бет-Шемеште якъалады. О, Ерусалимге уджюм этти ве анда Эфраим Къапусындан Коше Къапусына къадар Ерусалим диварынынъ 200 метрлик[*] бир къысмыны бозды. 14+РАББИнинъ Сарайында ве падиша эвининъ хазинелеринде тапкъан алтын-кумюш ве бутюн алетлерни алды. Эсирлерни де алып, Самариеге къайтты.

15+Ёашнынъ башкъа япкъан ишлери, онынъ къараманлыгъы, онынъ Ехуда падишасы Амацьянен дженки акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 16Ёаш кечинип, баба-деделерине къошулды ве Исраиль падишаларынынъ къабринде Самарие шеэринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Еровоам падиша олды.

Амацья падишанынъ олюми

17Исраиль падишасы Ехоахаз огълу Ёашнынъ олюминден сонъ, Ехуда падишасы Ёаш огълу Амацья даа он беш йыл яшады. 18Амацьянынъ башкъа ишлери Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

19+Фитнеджилер Амацьягъа къаршы Ерусалимде фитнеджилик япты, ве о, Лакиш шеэрине къачып кетти. Лякин фитнеджилер онынъ артындан Лакишке адамларны йиберип, оны анда ольдюрдилер. 20Сонъ олюсини атларда Ерусалимге кетирдилер ве оны Давут Шеэринде баба-деделерининъ къабринде дефн эттилер.

21Ехудалыларнынъ эписи он алты яшында олгъан Азарьяны алып, оны бабасы Амацья ерине падиша япты. 22+Бабасы кечинип, баба-деделерине къошулгъан сонъ, Азарья Элат шеэрини гъайрыдан къурып, оны Ехудагъа къайтарып берди.

Исраильнинъ падишасы Еровоам

23Ёаш огълу Амацья Ехудада 15-инджи йыл падишалыкъ эткенде, Ёаш огълу Еровоам Исраильнинъ падишасы олды. О, 41 йыл девамында Самарие шеэринде падишалыкъ этти. 24+О, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты: Исраильни гуналаргъа батыргъан Неват огълу Еровоамнынъ эписи гуналарындан вазгечмеди. 25+О, Лево-Хамат шеэринден Арава денъизине къадар Исраиль сынъырларыны гъайрыдан тикледи. Шу шейлер, Исраиль Алласы олгъан РАББИнинъ, Озь къулу Гъат-Хефер шеэринден олгъан Амиттай огълу Юнус пейгъамбернен эвельден айткъан сёзлерине коре олды. 26+РАББИ корьген ки, исраиллилернинъ эписи, къул олсун, азат олсун, сыкъынты чеке эди ве Исраильнинъ бир къуртарыджысы ёкъ эди. 27РАББИ исраиллилернинъ адыны ер юзюнден сильмеге истемеди ве оларны Ёаш огълу Еровоамнынъ къолунен къуртарды. 28+Еровоамнынъ башкъа шейлери, онынъ эписи япкъан ишлери, онынъ дженктеки къараманлыгъы ве Исраильнинъ Ехуда къабилесине Дамаск ве Хамат шеэрини къайтаргъаны акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

29Еровоам кечинип, Исраильнинъ падишалары олгъан баба-деделерине къошулды. Онынъ ерине огълу Зекъарья падиша олды.

15

Ехуданынъ падишасы Азарья

15^1+Еровоам Исраильде 27-нджи йыл падишалыкъ эткенде, Амацья огълу Азарья Ехуда падишасы олды. 2Падиша олгъанда, о, 16 яшында эди ве 52 йыл девамында Ерусалимде падишалыкъ этти. Анасы – ерусалимли Еколья эди. 3+Азарья РАББИнинъ огюнде, бабасы Амацья киби, догъру ишлер япып яшады. 4+Лякин ибадет тёпелери ёкъ этильмеди, халкъ ибадет тёпелеринде къурбанлар чалмагъа ве къокъулы отлар якъмагъа девам этти. 5+РАББИ падишаны джезалады, ве Азарья олюминедже тери хасталыгъынен зарарланып, айры бир эвде яшады. Падишанынъ огълу Ётам исе сарайда башчылыкъ япып, мемлекетнинъ халкъына ёлбашчылыкъ эте эди. 6Азарья акъкъында башкъа шейлер, онынъ япкъан ишлери акъкъында Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 7Азарья кечинип, баба-деделерине къошулды ве Давут Шеэринде бабаларынынъ къабринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Ётам падиша олды.

Исраильнинъ падишасы Зекъарья

8Азарья Ехудада 38-инджи йыл падишалыкъ эткенде, Еровоам огълу Зекъарья Исраильнинъ падишасы олды. О, Самарие шеэринде алты ай девамында падишалыкъ этти. 9+Зекъарья, баба-деделери киби, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты, Исраильни гуналаргъа батыргъан Неват огълу Еровоамнынъ гуналарындан вазгечмеди. 10Явеш огълу Шаллум онъа къаршы фитнеджилик япты ве оны халкънынъ огюнде ольдюрди. Озю исе онынъ ерине падиша олды. 11Зекъарья акъкъында башкъа шейлер Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

12+Бойлеликнен, РАББИ Ехунен: «Огъулларынъ дёртюнджи несилине къадар Исраиль тахтында отураджакълар», – деген сёзлери ерине кельди.

Исраильнинъ падишасы Шаллум

13Уззия[*] Ехудада 39-ынджы йыл падишалыкъ эткенде, Явеш огълу Шаллум падиша олды ве бир ай девамында Самарие шеэринде падишалыкъ этти.

14+Гъадий огълу Менахем Тирцадан чыкъып, Самариеге кельди. О, Самарие шеэринде Явеш огълу Шаллумгъа къаршы чыкъып, оны ольдюрди ве онынъ ерине падиша олды. 15Шаллум акъкъында башкъа шейлер, онынъ япкъан фитнелери акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

Исраильнинъ падишасы Менахем

16Тифсах шеэрининъ къапусыны онъа ачмагъанлары ичюн, Менахем шеэрге ве анда яшагъанларнынъ эписине уджюм этти, Тирцадан башлап бутюн тарафыны тар-мар этти, эр бир юклю къадынны къылычнен парчалады.

17Азарья Ехудада 39-ынджы йыл падишалыкъ эткенде, Гъадий огълу Менахем Исраильнинъ падишасы олды ве Самарие шеэринде он йыл девамында падишалыкъ этти. 18+О, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты, Исраильни гуналаргъа батыргъан Неват огълу Еровоамнынъ гуналарындан бутюн омрю девамында вазгечмеди.

19+О вакъыт Исраиль топракъларына Ашшур падишасы Пул кельди. Менахем, Пулнынъ ярдымы ичюн ве падишалыкъны озь элинде къавийдже тутмакъ ичюн, Пулгъа 1 000 чувал[*] кумюш берди. 20Ашшур падишасына кумюшлерни тёлемек ичюн, Менахем Исраильдеки бутюн зенгин адамларгъа эллишер кумюш[*] салым юкледи. Сонъра Ашшур падишасы артына къайтты, бу топракъларда къалмады.

21Менахем акъкъындаки башкъа шейлер, онынъ бутюн япкъан ишлери акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 22Менахем кечинип, баба-деделерине къошулды, онынъ ерине огълу Пекъахья падиша олды.

Исраильнинъ падишасы Пекъахья

23Азарья Ехудада 50-нджи йыл падишалыкъ эткенде, Менахем огълу Пекъахья Исраиль падишасы олды. О, Самарие шеэринде эки йыл девамында падишалыкъ этти. 24+О, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты, Исраильни гуналаргъа батыргъан Неват огълу Еровоамнынъ гуналарындан вазгечмеди. 25Пекъахьянынъ везири олгъан Ремальяху огълу Пекъах онъа къаршы фитнеджилик япты ве Аргов ве Арейнен берабер Самариеде, падиша эвининъ къалесинде падишаны ольдюрдилер. Озюнен берабер 50 гиладлы адамны алып, оны ольдюрди ве онынъ ерине падиша олды. 26Пекъахья акъкъында башкъа шейлер ве онынъ бутюн япкъан ишлери акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

Исраильнинъ падишасы Пекъах

27Азарья Ехудада 52-нджи йыл падишалыкъ эткенде, Ремальяху огълу Пекъах Исраильнинъ падишасы олды. О, йигирми йыл девамында Самарие шеэринде падишалыкъ этти. 28+О, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты, Исраильни гуналаргъа батыргъан Неват огълу Еровоамнынъ гуналарындан вазгечмеди.

29Исраиль падишасы Пекъах куньлеринде Ашшур падишасы Тиглат-Пилесер[*] келип, Иён, Авел-Бет-Маакъа, Яноах, Кедеш, Хацор, Гилад, Галилея, бутюн Нафталий топракъларыны запт этип, халкъны Ашшур мемлекетине кочюрди.

30Эла огълу Хошеа Ремальяху огълу Пекъахкъа къаршы фитнеджилик япып, оны урып ольдюрди. Уззия огълу Ётам 12-нджи йыл падишалыкъ эткенде, Хошеа падиша олды. 31Пекъах акъкъындаки башкъа шейлер, онынъ бутюн япкъан ишлери акъкъында Исраиль падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

Ехуданынъ падишасы Ётам

32+Ремальяху огълу Пекъах Исраильде экинджи йыл падишалыкъ эткенде, Уззия огълу Ётам Ехуданынъ падишасы олды. 33О, падиша олгъанда, 25 яшында эди ве Ерусалимде 16 йыл девамында падишалыкъ этти. Анасы – Цадокъ къызы Еруша. 34+О, РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япып яшады. Бабасы Уззия насыл япса, о да ойле япа эди. 35+Лякин ибадет тёпелери ёкъ этильмеди, халкъ ибадет тёпелеринде къурбанлар чалмагъа ве къокъулы отлар якъмагъа девам этти. О, РАББИнинъ Сарайы ичюн Юкъары Къапуны яптырды. 36Ётам акъкъындаки башкъа шейлер, онынъ бутюн япкъан ишлери акъкъында Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

37+О заманда РАББИ Арамнынъ падишасы Рецинни ве Ремальяху огълу Пекъахны Ехудагъа къаршы йибермеге башлады.

38Ётам кечинип, баба-деделерине къошулды ве Давут бабасынынъ шеэринде баба-деделерининъ къабринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Ахаз падиша олды.

16

Ехуданынъ падишасы Ахаз

16^1Ремальяху огълу Пекъах 17-нджи йыл падишалыкъ эткенде, Ётам огълу Ахаз Ехуданынъ падишасы олды. 2Ахаз падиша олгъанда, 20 яшында эди. О, Ерусалимде 16 йыл девамында падишалыкъ этти. Бабасы Давут РАББИ олгъан Алласы огюнде догъру ишлер япкъан эди, Ахаз исе догъру ишлер япмады. 3+Лякин Исраиль падишалары юрген ёллардан юре эди, огълуны биле атештен кечирди. Башкъа миллетлер бу дешетли шейни япа эди. РАББИ бу миллетлернинъ топрагъыны исраиллилернинъ козю огюнде тартып алгъан эди. 4+Ахаз ибадет тёпелеринде, байырларда ве эр бир талдалы терек тюбюнде къурбанлар чала ве къокъулы отларны якъа эди. 5+О вакъыт Арамнынъ падишасы Рецин ве Исраиль падишасы олгъан Ремальяху огълу Пекъах Ерусалимге уджюм эттилер. Олар Ахазны алкъагъа алдылар, лякин енъип оламадылар. 6+О заман Арамнынъ падишасы Рецин Элат шеэрини кене запт этип, оны Арамгъа къошты ве андан ехудалыларны къувалады. Элаткъа арамлылар кирдилер, анда шимдиге къадар яшамакъталар.

7+Ахаз, Ашшур падишасы Тиглат-Пилесерге эльчилер йиберип: «Мен сенинъ къулунъ ве огълунъ олам. Кель, манъа къаршы чыкъкъан Арамнынъ падишасындан ве Исраиль падишасындан къорчала», – деди. 8+Сонъ Ахаз РАББИнинъ Сарайында ве падиша сарайындаки хазинелеринде тапылгъан алтын-кумюшлерни алып, оларны Ашшур падишасына бахшыш оларакъ ёллады. 9+Ашшур падишасы оны динъледи. Дамаск шеэрине уджюм этти, оны запт этти ве эалисини Кирге кочюрди. Рецинни исе ольдюрди.

10+Падиша Ахаз Ашшур падишасы Тиглат-Пилесерни къаршыламагъа Дамасккъа кетти. Анда о, къурбан ерини корьди. Падиша Ахаз онынъ ресимини ве планыны руханий Уриягъа йиберди. 11Урия, Ахаз Дамасктан ёллагъан ресим ве плангъа коре къурбан ерини ясады. Падиша Ахаз Дамасктан кельмезден эвель, руханий Урия эписини япты. 12Падиша Дамасктан кельгенинен, къурбан ерини корип, онынъ янына кельди ве анда къурбанлар чалды, 13бутюнлей якъыладжакъ къурбанны чалды ве ашлыкъ бахшышыны кетирди. Сонъ ичерлик бахшышыны кетирди ве аманлыкъ къурбанынынъ къанынен къурбан ерини сылатты. 14+РАББИнинъ огюнде тургъан бакъыр къурбан ерини исе Сарайнынъ огюнден, янъы къурбан ери ве РАББИнинъ Сарайынынъ арасындан алып, оны янъы къурбан ерининъ янына, шималь тарафына ерлештирди. 15+Сонъ падиша Ахаз руханий Уриягъа буюрып:

– Балабан къурбан ери устюнде саба бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны ве акъшам ашлыкъ бахшышларыны якъ. Анда падиша ичюн бутюнлей якъыладжакъ къурбанны ве ашлыкъ бахшышларыны кетир, эм бутюн топракъта яшагъан адамлар ичюн бутюнлей якъыладжакъ къурбанларны ве ашлыкъ бахшышларыны кетир, ичерлик бахшышларыны да мында кетир. Эр бир бутюнлей якъыладжакъ ве башкъа къурбаннынъ къанынен оны сылат. Бакъыр къурбан еринен исе мен къулланырым, – деди.

16Руханий Урия падиша Ахазнынъ буюргъаныны япты.

17+Падиша Ахаз савутлар ичюн аякъларнынъ рейкаларыны сындырып алды ве савутларыны чыкъарды, бакъыр бугъаларнынъ устюндеки «Денъиз» адландырылгъан хавузны алып, оны таш табангъа къойды. 18+Сонъ Ашшур падишасы ичюн Ахаз Сарайда къурулгъан раатлыкъ куню якъынлашма ёлуны къапатты, РАББИнинъ Сарайына кеткен падишанынъ ёлуны да ёкъ этти.

19Ахаз акъкъында башкъа шейлер, онынъ япкъан ишлери Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 20Сонъ Ахаз кечинип, баба-деделерине къошулды ве Давут Шеэринде баба-деделерининъ къабринде дефн этильди. Онынъ ерине огълу Хизкия тахткъа кечти.

17

Исраильнинъ падишасы Хошеа

17^1+Ахаз Ехудада 12-нджи йыл падишалыкъ эткенде, Эла огълу Хошеа Самарие шеэринде Исраильнинъ падишасы олды. О, докъуз йыл девамында падишалыкъ этти. 2О, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япып яшады, амма онынъ ишлери озюнден эвель кельген Исраиль падишалары киби ярамай дегиль эди. 3+Ашшур падишасы Шалманесер Хошеагъа къаршы дженкке чыкъты, ве Хошеа, онынъ къулу олып, берги тёлемеге башлады.

4Хошеа Мысыр падишасы Согъа эльчилер ёллады ве Ашшур падишасына эр йыллыкъ бергисини тёлемей башлады. Ашшур падишасы Хошеанынъ фитнеджилик япкъаныны бильди, Хошеаны якъалап, оны зиндангъа къапады.

Самариенинъ йыкъылувы

5+Сонъ Ашшур падишасы бутюн Исраиль топрагъына уджюм этти. Самарие шеэрине къаршы чыкъып, оны учь йыл девамында алкъада тутты. 6+Хошеа докъузынджы йыл падишалыкъ эткенде, Ашшур падишасы Самарие шеэрини къолгъа алды ве исраиллилерни Ашшур мемлекетине сюргюн этти, оларны Халах еринде, Гозаннынъ озени янындаки Хаворда ве мадайлыларнынъ шеэрлеринде ерлештирди.

7+РАББИ олгъан Алласы Исраиль огъулларыны Мысыр падишасы олгъан фыравундан къуртарып, Мысыр топракъларындан чыкъаргъан олса да, исраиллилер РАББИге къаршы гуналар япты, башкъа аллаларгъа табындылар, 8+РАББИ оларнынъ огюнден къувалагъан халкъларнынъ адетлерине коре ве Исраиль падишаларынынъ япкъанлары киби яшап башладылар. 9+Исраиллилер РАББИ олгъан Алласы разы олмагъан шейлерни гизлиден япып башладылар, къаравул къуллелерден башлап, пекитильген шеэрлерге баргъандже, бутюн шеэрлеринде ибадет тёпелери къурдылар. 10+Эр бир юксек байырда ве эр бир талдалы терек тюбюнде озьлерине пут ташларыны ве Ашера путуна табынма диреклерини къойдылар, 11РАББИ оларнынъ огюнден къувалагъан халкълар киби, бутюн ибадет тёпелеринде къокъулы отларны якътылар, РАББИни гъазаплагъан ярамай шейлерни яптылар, 12+РАББИ ясакъ эткен пис путларгъа хызмет эттилер. 13+О заман РАББИ Исраильни ве Ехуданы Озюнинъ бутюн пейгъамберлеринен ве гизли шейлерни бильген эр бир адамнен сакъындырып: «Ярамай ёлларынъыздан вазгечинъиз, Къанунда язылгъан Меним эмирлеримни ве низамнамелеримни тутунъыз. Мен бу Къанунны баба-деделеринъизге буюрдым, къулларым олгъан пейгъамберлернинъ ярдымынен оны сизге огреттим», – дей эди. 14+Амма олар динълемедилер, РАББИ олгъан Алласына иман этмеген бабалары киби, инат олдылар. 15+Онынъ къарарларындан вазгечтилер ве Алла оларнынъ бабаларына берген васиетини ред эттилер, О, ачкъан шаатлыкъларыны да ред эттилер, бош путларнынъ пешинден кетип, озьлери бош олдылар. РАББИ оларгъа къомшу миллетлернинъ япкъанларыны япмагъа ясакъ этсе де, олар шуны эп бир яптылар. 16+Олар РАББИ олгъан Алласынынъ бутюн эмирлерини ред эттилер, озьлерине эки дане маденден ясалгъан бугъа ве Ашера путуна табынма дирегини яптылар, бутюн коклернинъ ордусына табындылар ве Баалгъа хызмет эттилер, 17+огълан-къызларыны атештен кечирдилер, фал бакъты ве этне эттилер, РАББИнинъ огюнде ярамай ве Оны гъазаплагъан шейлер япмагъа берильдилер. 18Шунынъ ичюн РАББИ исраиллилерге пек гъазапланды, оларны огюнден къувалады. Тек Ехуда къабилесинден гъайры кимсени къалдырмады. 19+Лякин Ехуда да Алласы олгъан РАББИнинъ эмирлерини беджермеди, исраиллилерге уйып, оларнынъ низамнамелерине коре яшадылар. 20+Шунынъ ичюн РАББИ бутюн Исраиль несилини ред этти, оларны джезалады, айдутларнынъ къолларына берди ве энъ сонъунда оларны огюнден къувды. 21+О, исраиллилерни Давут союндан айырды, ве Неват огълу Еровоам оларнынъ падишасы олды. Еровоам исраиллилерни РАББИнинъ ёлундан урды ве оларны буюк гуналаргъа батырды. 22Исраиллилер эр бир Еровоамнынъ гуналы ёлларындан юрдилер ве олардан вазгечмедилер. 23Сонъунда РАББИ, Озь къуллары пейгъамберлеринен эвель айткъаны киби, исраиллилерни огюнден къувды, исраиллилерни озь топракъларындан Ашшургъа сюргюн этти. Олар бугуньге къадар анда къалмакъталар.

Исраильде башкъа халкълар ерлеше

24+Ашшур падишасы Вавилон, Къута, Авва, Хамат, Сефарваимден адамларны алып кетирип, оларны Исраиль огъулларынынъ ерине Самарие шеэрлеринде ерлештирди. Олар Самариени къолгъа алып, шеэрлеринде яшап башладылар. 25Анда яшап башлагъанда, РАББИден къоркъмадылар. Шунынъ ичюн РАББИ оларгъа арсланларны йиберди, ве арсланлар оларны ольдюрип башлады.

26Ашшур падишасына шойле хабер етиштирдилер:

– Сен Самарие шеэрлерине кочюрген халкъларнынъ адамлары о ерлернинъ Алласынынъ къанунларыны бильмейлер. Шунынъ ичюн О, арсланлар йибере, ве олар халкъны ольдюрелер, чюнки адамлар о ерлернинъ Алласынынъ къанунларыны бильмейлер.

27Ашшур падишасы:

– Андан сюргюн этильген руханийлернинъ бирисини алып, кене анда ёлланъыз. Барсын да, анда яшасын ве шу ерлер Алласынынъ къанунларыны огретсин, – деди.

28+Самариеден сюргюн этильген руханийлернинъ бириси келип, Бет-Эльде ерлешти ве халкъны РАББИден насыл къоркъмагъа кереклигини огретти. 29Лякин анда яшагъан эр бир халкъ озюнинъ алласыны ясап, оларны Самариенинъ сакинлери къургъан ибадет тёпелерине къойды. Эр бир халкъ озь яшагъан шеэринде бойле япты. 30Вавилонлылар Сукъкъот-Бенотны яптылар, Къут шеэринде яшагъанлар Нергъалны, Хаматта яшагъанлар Ашиманы, 31+Авва шеэринде яшагъанлар Нивхаз ве Тартакъны яптылар. Сефарваимлилер Сефарваим аллалары Адраммелек ве Анаммелек ичюн озь огъулларыны атештен кечире эдилер. 32+Оларнен бирликте РАББИге де ибадет эте эдилер. Озьлерининъ арасындан ибадет тёпелериндеки руханийлер сайладылар, шу руханийлер ибадет тёпелериндеки путханелерде хызмет эте эдилер. 33+Бойлеликнен, олар эм РАББИге ибадет эте, эм озьлери сюргюн этильген миллетлернинъ низамнамелерине коре озь аллаларына да табына эдилер.

34+Шимдиге къадар эвельки къанунларына коре япалар: РАББИден къоркъмайлар, РАББИ Исраиль адыны къойгъан Якъупнынъ огъулларына буюргъан низамнамелерни, къарарларны, Къанунны ве эмирлерни беджермейлер. 35+РАББИ исе оларгъа васиет бергенинен: «Ят аллаларгъа табынманъыз, оларгъа тиз чёкменъиз, хызмет этменъиз ве оларгъа къурбанлар чалманъыз. 36+Амма сизни Мысыр топракъларындан Озь къудретли кучю-къуветинен чыкъаргъан РАББИге ибадет этинъиз. Ондан къоркъунъыз, Онъа тиз чёкюнъиз ве Онъа къурбанлар чалынъыз. 37+Сизлер ичюн О язгъан низамнамелерни, къарарларны, Къанунны ве эмирлерни эр вакъыт беджеринъиз ве башкъа аллаларгъа табынманъыз. 38Мен сизлерге берген васиетни унутманъыз ве башкъа аллаларгъа табынманъыз. 39Тек Алланъыз олгъан РАББИге ибадет этинъиз. Тек О сизни эписи душманларынъыздан къуртараджакъ», – деп буюрды.

40Лякин олар динълемедилер, эски адетлерине коре яшамагъа девам эттилер. 41+Бойле этип, шу халкълар эм РАББИге ибадет эттилер, эм озь путларына табындылар. Шимдигедже балалары да, торунлары да бабаларынынъ япкъанлары киби япалар.

18

Ехуданынъ падишасы Хизкия

18^1Эла огълу Хошеа Исраильде учюнджи йыл падишалыкъ эткенде, Ахаз огълу Хизкия Ехуданынъ падишасы олды. 2Падиша олгъанда, о, 25 яшында эди ве Ерусалимде 29 йыл девамында падишалыкъ япты. Анасы – Зекъарья къызы Ави эди. 3Хизкия РАББИнинъ огюнде эр бир шейде бабасы Давут киби догъру ишлер япып яшай эди. 4+О, ибадет тёпелерини ёкъ этти, пут ташларыны парча-парча этти, Ашера путуна табынма диреклерини кести, Муса япкъан бакъыр йыланны йыкъты. Аля шу куньлерге къадар исраиллилер онынъ огюнде къокъулы отларны якъа эдилер ве онъа «Нехуштан[*]» дей эдилер. 5+Хизкия Исраильнинъ Алласы олгъан РАББИге ишана эди. Онынъ киби инсан, ондан эвель ве сонъра Ехуда падишалары арасында олмады. 6О, РАББИге пек япышты, РАББИнинъ пешинден къалмады, РАББИ Мусанен буюргъан эмирлерни тута эди. 7РАББИ эр вакъыт онен эди. Эр бир туткъан иши онъ келе эди. Хизкия Ашшур падишасына къаршы котерильди, онъа хызмет этмеге истемеди. 8+О, Гъазагъадже чевре-четиндеки къаравул къуллесинден башлап пекитильген шеэрлерге баргъандже, эр ерде фелестинлилерни енъди.

9+Хизкия дёртюнджи йыл падишалыкъ эткенде, яни Эла огълу Хошеа Исраильде единджи йыл падишалыкъ эткенде, Ашшур падишасы Шалманесер Самарие шеэрине къаршы чыкъты ве оны алкъагъа алды. 10Учь йыл сонъра оны запт этти. Бу, Хизкия падишалыгъынынъ алтынджы йылында эди. Исраиль падишасы Хошеанынъ докъузынджы йылында Самарие шеэрини басып алдыдар. 11+Ашшур падишасы исраиллилерни Ашшургъа сюргюн этти, оларны Халах еринде, Гозаннынъ озени янындаки Хаворда ве мадайлыларнынъ шеэрлеринде ерлештирди. 12+Исраиллилер РАББИ-Таалянынъ сёзлерини динълемеген ве Онынъ васиетини бозгъан, РАББИнинъ къулу Мусанынъ эмирлерине бойсунмайып, оларны беджермеген эдилер.

Ашшурлылар Ерусалимни къамачавгъа алалар

13Хизкия 14-юнджи йыл падишалыкъ эткенде, Ашшур падишасы Санхерив Ехуданынъ бутюн пекитильген шеэрлерине къаршы чыкъып, оларны алды. 14+Ехуда падишасы Хизкия Лакиш шеэринде тургъан Ашшур падишасына хабер йиберди:

– Мен къабаатлым. Менден чекиль. Не къадар сорасанъ, шу къадар тёлерим, – деди.

Сонъ Ашшур падишасы Ехуда падишасы Хизкиягъа 300 чувал кумюш ве 30 чувал[*] алтын бергини юкледи. 15+Хизкия онъа РАББИнинъ Сарайында ве падиша сарайынынъ хазинелеринде тапылгъан бутюн кумюшни берди. 16О вакъытта Ехуда падишасы Хизкия РАББИ Сарайы къапуларынынъ ве диреклерининъ алтыныны да кесип, Ашшур падишасына берди. О, озю оларны алтыннен къапламагъа буюргъан эди.

17+Ашшур падишасы озь башкоманданыны, баш везирини ве орду башыны буюк ордусынен берабер Лакиш шеэринден падиша Хизкиягъа Ерусалимге ёллады. Олар Ерусалимге кельди. Келип, юкъары хавуздан акъкъан арыкъ янында токътадылар. О ер, токъумаларны ювып къуруткъан тарлагъа баргъан ёлундадыр. 18+Падишаны чагъырттылар. Оларгъа сарай башлыгъы Хилкия огълу Эльяким, языджы Шевна ве тарихчы Асаф огълу Ёах чыкътылар. 19Орду башы оларгъа бойле деди:

– Хизкиягъа айтынъыз:

Ашшурнынъ улу падишасы бойле дей:

Сен кимге ишанасынъ? 20Сенинъ айткъан шейлеринъ – бош лаф. Дженк этмек ичюн акъыл танышув ве къувет керек. Сен исе манъа къаршы котерилип, кимге ишанасынъ? 21+Сен Мысыргъа, бу сынгъан таякъкъа ишанасынъ, гъалиба? Мысыргъа ким таянса, о къолуны санчып яралай. Мысыр падишасы фыравун онъа ишангъанларнынъ эписине ойле япа. 22+Гъалиба, сиз манъа: «Биз РАББИге, Алламызгъа ишанамыз», – дерсиз. Лякин Хизкия шу Алланынъ ибадет тёпелерини ве къурбан ерлерини ёкъ этип, бутюн Ехуда ве Ерусалим халкъына: «Тек Ерусалимдеки къурбан еринде ибадет этинъиз», – демедими?

23Шимди эфендимнен Ашшур падишасынен анълашсанъ, ве мен санъа эки бинъ ат берсем, оларнынъ устюне атлылар тапып олурсынъмы? 24Сен эфендимнинъ энъ кичик башлыгъындан юзь чевирме, Мысыргъа ве онынъ дженк арабалары ве атлыларына ишанма. 25Бундан да гъайры, мен бу ерлерни йыкъмагъа Алланынъ эмиринен кельдим. РАББИ манъа: «Шу мемлекетке бар да, оны ёкъ эт», – деди.

26+Хилкия огълу Эльякимнен Шевна ве Ёах орду башына бойле дедилер:

– Бизге, къулларынъа арамий тилинде айт, чюнки биз арамийдже анълаймыз. Бизнен еудийдже лаф этме, чюнки дивардаки адамлар бизни эшителер.

27Орду башы оларгъа джевап къайтарып:

– Эфендим бу сёзлерни тек сизге ве эфендинъизге айт деп, мени йибердими? Ёкъ! Диварларнынъ устюнде отургъан бу халкъкъа да йиберди. Олар сизлернен берабер ачлыкътан озь бокъларыны ашайджакълар, озь сийдиклерини ичмеге меджбур оладжакълар, – деди.

28Сонъ орду башы турып, бар сесинен еудийдже къычырды:

– Ашшурнынъ улу падишасынынъ сёзлерини динъленъиз! 29Падиша бойле дей: «Хизкия сизни алдатмасын, о сизни меним къолумдан къуртарып оламаз!» 30Хизкия Алла акъкъында: «РАББИ бизни мытлакъ къуртарыр, бу шеэр Ашшур падишасынынъ къолуна тюшмез», – деп сизни ишандырмасын. 31+Хизкияны динълеменъиз! Ашшур падишасы бойле дей: «Меннен барышынъыз ве огюме чыкъынъыз. Сонъра эр кес озь юзюми ве инджирлерини ашасын, озь къуюсындан сув ичсин. 32+Мен келип, сизни тыпкъы топрагъынъыз дайын топракъкъа алып кетеджегим. О топракъ – ашлыкъ ве яш шарап, отьмек ве юзюмликлер, зейтюн ягъы ве бал топрагъыдыр. Анда яшайджакъсынъыз да, ольмейджексинъиз. Хизкияны динълеменъиз, о: “РАББИ бизни къуртарыр”, – деп, сизни алдата. 33Миллетлернинъ аллалары озь топракъларыны Ашшур падишасы къолундан къуртардымы? 34+Хамат ве Арпад шеэрлерининъ аллалары къайда? Сефарваим, Хена ве Ивва шеэрлерининъ аллалары къайда? Аллалар Самарие шеэрини меним къолумдан къуртардылармы? 35+Бутюн ерлернинъ аллаларындан къайсы алла озь мемлекетини меним къолумдан къуртардымы? РАББИ Ерусалимни меним къолумдан къуртара билирми?»

36Халкъ сусып къалды, онъа бир сёз биле къайтармады, чюнки падиша: «Онъа сёз къайтарманъыз», – деп буюргъан эди.

37Сарай башлыгъы Хилкия огълу Эльяким, языджы Шевна ве тарихчы Асаф огълу Ёах, кедернен урбаларыны йыртып, Хизкиянынъ огюне кельди ве орду башынынъ сёзлерини айтып бердилер.

19

Хизкия Ешаягъа мураджаат эте

19^1Буларны эшиткен Хизкия устюндеки урбаларыны йыртты, чувал токъумасындан тикильген урбаны кийип, РАББИнинъ Сарайына кетти, 2+сарай башлыгъы Эльякимни, языджы Шевнаны ве баш руханийлерни чувал токъумасындан тикильген урбаларда Амоц огълу Ешая пейгъамберге ёллады. 3+Олар келип:

– Хизкия шойле дей: «Бу кунь – сыкъынты, джеза ве масхаралыкъ куню. Балаларнынъ догъаджакъ вакъты кельди, амма догъурмагъа кучь ёкъ. 4+Бельки РАББИ, сенинъ Алланъ Ашшур падишасы йиберген ве Тири Алланы сёгген орду башынынъ эписи сёзлерини эшитир ве айткъан ярамай шейлери ичюн оны джезалар. Сен исе сагъ къалгъанлар ичюн дува окъу», – дедилер.

5Хизкиянынъ хызметчилери Ешаягъа кельгенинен, 6+Ешая оларгъа бойле деди:

– Эфендинъизге айтынъыз: «РАББИ бойле дей: Сен эшиткен шейлерден, Ашшур падишасынынъ хызметчилери Мени сёгип айткъан сёзлеринден къоркъма. 7Мен онъа ойле бир рух ёлларым ки, падиша бир хабер эшитип, озь ерлерине къайтар. Мен оны озь топракъларында къылычнен ураджагъым».

Орду башынынъ къоркъузувы ве Хизкиянынъ дувасы

8+Ашшур падишасынынъ Лакиш шеэринден кеткени акъкъында хаберни алып, орду башы кетти ве Ливна шеэрине къаршы дженклешкен падишагъа кельди. 9Падиша, Хуш падишасы олгъан Тирхакъа акъкъында: «Мына, о санъа къаршы дженклешмеге чыкъкъан», – деген сёзлерни эшитти. Падиша кене Хизкиягъа эльчилер ёллап, бойле деди:

10– Ехуда падишасы Хизкиягъа бойле айтынъыз: «Сен ишангъан Алланъ: “Ерусалим шеэри Ашшур падишасынынъ къолуна тюшмез”, – деп сени алдатмасын. 11Ашшур падишалары бутюн ерлерге нелер эткенлери акъкъында ве оларны бутюнлей ёкъ эткенлери акъкъында эшиттинъ. Сен сагъ къаладжакъсынъмы? 12+Баба-деделерим ёкъ эткен миллетлерни аллалары къуртардымы? Гозан ве Харанны, Рецеф ве Телассардаки Эден огъулларыны къуртардылармы? 13+Хамат шеэри падишасы ве Арпад шеэри падишасы къайда? Лаир, Сефарваим, Хена ве Ивва шеэри падишалары шимди къайда?»

14Хизкия эльчилернинъ къолларындан мектюпни алып, оны окъуды. Сонъ РАББИнинъ Сарайына кетип, мектюпни РАББИнинъ огюнде ачты. 15+Хизкия РАББИнинъ огюнде дувалар окъуп:

– Я РАББИ, Керувларнынъ устюнде отургъан Исраильнинъ Алласы! Бутюн ер падишалыкъларынынъ Алласы – бирден-бир Сенсинъ. Сен ернен коклерни яраттынъ. 16+Я РАББИ, къулакъ ас да, эшит. Козьлеринъни ач да, Озюнъ корь. Санхеривнинъ сёзлерини, Тири Алланы насыл сёггенини эшит! 17РАББИм, догърусы шу ки, Ашшур падишалары халкъларны ве топракъларыны ёкъ эттилер, 18+оларнынъ аллаларыны атеште якътылар. Олар исе аллалар дегиль, олар инсан япкъан шейдир: агъач ве таш. Шунынъ ичюн де оларны ёкъ эттилер. 19+Шимди исе, РАББИм, бизим Алламыз, бизни оларнынъ къолундан къуртар. Бутюн ернинъ падишалыкълары бильсин ки, Сен РАББИсинъ, бирден-бир Алласынъ, – деди.

Ешаянен берильген Алланынъ джевабы

20Сонъ Амоцнынъ огълу Ешая Хизкиягъа бойле хабер ёллады:

– РАББИ, Исраильнинъ Алласы бойле дей: «Ашшур падишасына Санхеривге къаршы дуваларынъны эшиттим».

21Мына онынъ акъкъында РАББИнинъ сёзлери:

Сион къызы сенден нефретленир, устюнъден кулер. Ерусалим къызы артынъдан башыны саллар. 22Кимни сёгдинъ, кимни ашаладынъ? Кимге сесинъни котерип, юкъарыдан бакътынъ? Исраильнинъ Азизине! 23+Эльчилеринънен Раббини ашаладынъ ве: «Чокътан-чокъ арабаларымнен дагъларнынъ тёпесине, Ливаннынъ къаяларына чыкътым, юксек кедр тереклерини кестим, энъ яхшы кипарислерини кестим. Онынъ энъ тёрюне кельдим, багъынынъ гурь ерине кирдим. 24Ябанджы ерлерде къую къазып, сувуны ичтим, бутюн Мысыр озенлерини табанларымнен къуруттым», – дединъ. 25+Бутюн буларны Мен чокътан япкъаным акъкъында эшитмединъми сен? Мен буны къадимий заманларда яздым, шимди исе къавийлештирильген шеэрлерни сенинъ къолларынънен ёкъ эттим. 26+Шеэрде яшагъанлар кучьсюз къалып, къалтырай ве утаналар. Олар тарладаки от киби, назик ешиллик киби, дамлардаки от ве баш багъламай янгъан ашлыкъ кибилер. 27+Сен отурасынъмы, кирип-чыкъасынъмы – Мен эписини билем. Сенинъ Манъа къаршы олгъан ачувынъны да билем. 28+Сенинъ Манъа къаршы ачувынъ, къопайлыгъынъ Манъа келип етти. Мен бурнунъа алкъа къоярым, агъзынъа агъызлыкъ такъарым. Кельген ёлунънен сени алып къайтарырым.

29+Иште санъа, Хизкия, бир алямет: бу йыл тюшкен ашлыкъны ашайджакъсынъыз, экинджи йылы – озю осип чыкъкъан ашлыкъ, учюнджи йылы ашлыкъ сачып ораджакъсынъыз, юзюм багъчаларыны сачып, емишини ашайджакъсынъыз. 30+Ехуда эвинден сагъ къалгъанлар, кене тамыр аткъан ве мейва кетирген тереклер киби оладжакълар. 31+Сагъ къалгъанлар Ерусалимден, къуртулгъанлар Сион дагъындан чыкъаджакъ. Буны Ордулар РАББИсининъ кучьлю севгиси япаджакъ.

32+Шунынъ ичюн РАББИ Ашшур падишасы акъкъында бойле дей:

О, бу шеэрге кирмейджек, анда окъ атмайджакъ, къалкъаннен якъынлашмайджакъ, онынъ дивары янында уджюм обаларыны обаламайджакъ. 33Кельген ёлунен къайтаджакъ, бу шеэрге кирмейджек, – дей РАББИ. 34– Озюм ичюн, къулум Давут хатири ичюн Мен бу шеэрни къорчалайджагъым.

35+Шу геджеси Алланынъ Мелеги келип, Ашшур ордусынынъ 185 000 аскерини къырды. Адамлар саба турып, бутюн аскерлер олип-серилип яткъанларыны корьди.

36+Ашшур падишасы Санхерив кетип, артына къайтты ве сонъра Ниневеде яшады.

37+Бир кунь, о, озюнинъ алласы Нисрок путханесинде табынгъанда, огъуллары Адраммелек ве Сарецер оны къылычнен ольдюрдилер, озьлери исе Арарат мемлекетине къачып кеттилер. Санхеривнинъ ерине огълу Эсар-Хаддон падиша олды.

20

Хизкия падишанынъ хасталыгъы ве хасталыкътан тедавийленюви

20^1Шу куньлери Хизкия агъыр хасталанып, олюм тёшегинде яткъанда, онъа Амоц огълу Ешая пейгъамбер кельди ве:

– Эвинъдекилеринъе васиетинъни къалдыр. Сен оледжексинъ, тюзельмейджексинъ, – деди.

2Хизкия диваргъа айланып, РАББИге дува этип:

3+– Я РАББИ! Мен Сенинъ огюнъде насыл садыкълыкънен ве бутюн юрегимнен Санъа берилип юргенимни эсле. Сенинъ огюнъде яхшылыкъ яптым, – деп, аджджы агълап башлады.

4Ешая даа шеэрнинъ ичинден чыкъмаздан эвель, РАББИ онъа бойле деди:

5+– Артынъа къайт да, Хизкиягъа, халкъымнынъ укюмдарына, шойле айт: «РАББИ, Бабанъ Давутнынъ Алласы бойле дей: Мен сенинъ дуваларынъны эшиттим, козь яшларынъны корьдим. Мен сени тедавийледжегим. Учюнджи куню РАББИнинъ Сарайына кетеджексинъ. 6+Омрюнъе даа он беш йыл къошаджагъым, сени ве шу шеэрни Ашшур падишасы къолундан къуртараджагъым. Озюм ичюн ве къулум Давутнынъ хатири ичюн бу шеэрни къорчалайджагъым».

7Сонъра Ешая:

– Бир тёгерек басылгъан инджир алынъыз, – деди. Алып, оны чибанына къойдылар, ве о тюзелип кетти.

8+Хизкия Ешаядан:

– РАББИ мени тюзельтеджегининъ ве мен о бириси куню РАББИнинъ Сарайына бараджагъымнынъ насыл алямети бар? – деп сорады.

9Ешая онъа:

– Мына санъа РАББИ айткъан сёзюни ерине кетиреджеги акъкъында алямет: кольге он басамакъ узансынмы, он басамакъ къыскъартылсынмы? – деди.

10Хизкия:

– Кольгеге он басамакъ огге узанмасы къолай, ёкъ, кольге он басамакъ арткъа къыскъартылсын, – деди.

11+Шу вакъыт Ешая РАББИге мураджаат этти, ве РАББИ Ахазнынъ мердивенинден тюшкен кольгени мердивеннинъ он басамагъына къыскъартты.

Хизкиянынъ тюшюнмейип япкъан иши

12О заманда Баладаннынъ огълу Меродакъ-Баладан, Вавилон падишасы, Хизкиянынъ хаста олгъаныны эшитип, онъа мектюплер ве бахшыш ёллады. 13+Хизкия эльчилерни къуванчнен къаршылап, оларгъа эвининъ хазинесини косьтерди: алтын-кумюшни, къокъулы отлар ве темиз ягъларны, силяханесини ве хазинесиндеки эр шейни косьтерди. Хизкия эвинде ве саип олгъан ерлеринде оларгъа косьтермеген бир шейи къалмады.

14Ешая пейгъамбер Хизкия падишагъа келип, ондан:

– Бу адамлар нелер айттылар, олар санъа къайдан кельдилер? – деп сорады.

– Узакъ мемлекеттен, Вавилондан кельдилер, – деп джевап берди Хизкия.

15– Эвинъде нелер корьдилер? – деп сорады Ешая. Хизкия:

– Эвимде олгъан эписи шейлерни корьдилер. Хазинемде оларгъа косьтермеген бир шей къалмады, – деди.

16Ешая онъа:

– РАББИнинъ сёзлерини динъле. 17+«Ойле куньлер келеджек ки, эвинъдеки бутюн шейлерни ве бугуньге къадар бабаларынъ топлагъан шейлерини Вавилонгъа алып кетеджеклер. Бир шей къалмайджакъ, – дей РАББИ. 18+– Сенден догъгъан огъулларынъны алып, Вавилон падишасынынъ эвинде хызметчилер япаджакълар», – деди.

19Хизкия Ешаягъа:

– Сен РАББИден кетирген сёзлер яхшыдыр, – деди. Сонъ даа къошты: – Ич олмаса, меним куньлеримде тынчлыкъ ве аманлыкъ оладжакъ!

Хизкия падишалыгъынынъ сонъу

20+Хизкия акъкъында башкъа шейлер, онынъ къараманлыгъы, насыл хавуз япкъаны ве шеэрге сув кечиргени акъкъында Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 21Хизкия кечинип, баба-деделерине къошулды. Онынъ ерине огълу Менашше падиша олды.

21

Ехуданынъ падишасы Менашше

21^1Менашше падиша олгъанда, 12 яшында эди. О, Ерусалимде 55 йыл девамында падишалыкъ япты. Анасынынъ ады – Хефци-Вах. 2Менашше РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япып яшады, РАББИ Исраиль огъулларынынъ огюнден къувалагъан халкъларгъа уйып, пис шейлер япты. 3+О, бабасы Хизкия ёкъ эткен ибадет тёпелерини гъайрыдан тикледи, Баалгъа къурбан ерини къурды, Исраиль падишасы Ахав киби, Ашера путуна табынма дирегини ясады, коклернинъ ордусына табынды ве хызмет этти. 4+РАББИ: «Мында Меним Намым оладжакъ», – дегенине бакъмадан, о, РАББИнинъ Сарайында чешит къурбан ерлерини къурды, 5+РАББИ Сарайынынъ эки азбарында коклернинъ ордусына къурбан ерлерини къурды. 6+О, огълуны атештен кечирди, аляметлерни бакъып келеджекни айтты ве фал бакъты, джинлерни чагъыргъанларны ве ольген адамларнынъ рухларынен лаф эткенлерни озюнинъ янына топлады. РАББИнинъ огюнде о, чокъ ярамай шейлер япты ве РАББИни гъазапландырды.

7Менашше РАББИнинъ Сарайында озю яптыргъан Ашера путуны ерлештирди. Шу Сарай акъкъында РАББИ Давуткъа ве огълу Сулеймангъа: «Шу Сарайда ве Исраильнинъ бутюн къабилелеринден Мен сайлангъан Ерусалим шеэринде Меним Намым даима оладжакъ. 8+Эгер Меним эмирлеримнинъ эписини ве Меним къулум Муса буюргъан бутюн Къанунны тутып беджерселер, исраиллилер Мен баба-деделерине берген ерден бир даа чыкъмазлар», – деген эди.

9Лякин халкъ къулакъ асмады. Менашше оларны ёлдан ойле урды ки, олар тап РАББИ Исраиль огъулларынынъ огюнде ёкъ эткен миллетлерден бетер шейлер яптылар. 10Шунынъ ичюн РАББИ, Озь къуллары пейгъамберлеринен бойле деди:

11+– Ехуда падишасы Менашше бойле пис шейлерни япты, ондан эвель олгъан аморлылардан бетер шейлер япты, Ехуданы путларгъа толдурып гуналаргъа батырды. 12+Шунынъ ичюн РАББИ, Исраильнинъ Алласы бойле дей: «Ехуданынъ ве Ерусалимнинъ башына ойле белялар кетиририм ки, эшиткенлернинъ отьлери патлар. 13+Самариени ве Ахавнынъ союны насыл ёкъ эткен олсам, Ерусалимни де бойле ёкъ этеджегим. Чанакъны насыл ичинден-тышындан темизлеп сюртелер, Ерусалимни де ойле сюртерим. 14Мен шахсий мулькюмнинъ сонъки мирасымны алырым ве оны душманларына берерим. Душманларынынъ эписи оны чайпап сыдырырлар. 15Олар Меним огюмде чокъ ярамай шейлер яптылар ве Ехуда бабалары Мысырдан чыкъкъан вакъыттан башлап шимдигедже Мени гъазапландырдылар».

16+РАББИнинъ огюнде Ехуданы ярамай шейлер яптырып гуналаргъа батыргъанындан гъайры, Менашше чокъ къабаатсыз къан тёкип, Ерусалимни бир кенарындан экинджи кенарына къадар къангъа толдурды.

17+Менашшенинъ башкъа ишлери ве онынъ япкъанлары акъкъында, онынъ ишлеген гуналары акъкъында Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

18+Менашше кечинип, баба-деделерине къошулды ве эвининъ багъчасында, Уззанынъ багъчасында дефн этильди. Онынъ ерине огълу Амон падиша олды.

Ехуданынъ падишасы Амон

19Амон падиша олгъанда, 22 яшында эди. О, Ерусалим шеэринде эки йыл девамында падишалыкъ этти. Анасы – Ётва шеэринден олгъан Харуцнынъ къызы Мешуллемет. 20Амон, бабасы Менашше киби, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япты. 21+О, бабасы юрген ёллардан юрди, бабасы хызмет эткен путларгъа хызмет этти ве оларгъа табынды, 22бабаларынынъ Алласы олгъан РАББИни къалдырып, РАББИнинъ ёлларындан юрмеди.

23Амоннынъ хызметчилери онъа къаршы фитнеджилик япып, падишаны эвинде ольдюрдилер. 24Лякин ерли халкъ Амонгъа къаршы чыкъкъанларнынъ эписини ольдюрди ве онынъ ерине огълу Ёшияны падиша япты.

25Амоннынъ башкъа ишлери ве онынъ япкъанлары акъкъында Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 26+Оны озь къабринде Уззанынъ багъчасында дефн эттилер. Онынъ ерине огълу Ёшия падиша олды.

22

Ехуданынъ падишасы Ёшия

22^1+Ёшия падиша олгъанда, секиз яшында эди. О, Ерусалимде 31 йыл девамында падишалыкъ этти. Онынъ анасы – Боцкъат шеэринден олгъан Адая къызы Едида эди. 2+Ёшия РАББИнинъ огюнде догъру ишлер япып яшады, бабасы Давутнынъ ёлларындан сагъгъа-солгъа бурулмайып юрди.

Мусанынъ Къанун Китабы

3Ёшия 18-инджи йыл падишалыкъ эткенде, падиша Мешуллам огълу Ацальянынъ огълу Шафан языджыны РАББИнинъ Сарайына ёллап:

4+– Руханийлернинъ башлыгъы Хилкиягъа барып кель. О, къапу къаравуллар халкътан топлагъан ве РАББИнинъ Сарайына кетирильген кумюшни сайсын да, 5оны РАББИнинъ Сарайындаки ишчилернинъ башлыкъларына берсин, олар исе, РАББИнинъ Сарайыны тюзетмек ичюн, ишчилерге даркъатсынлар. 6Дюльгерлерге, къуруджыларгъа, диварджыларгъа, Сарайны тюзетмеге кереккен терек ве ёнулгъан ташларгъа масраф этсинлер. 7+Масраф этильген кумюшнинъ эсабыны сорамасын, чюнки олар ишанчлы адамлар, – деди.

8+Руханийлернинъ башлыгъы Хилкия языджы Шафангъа:

– РАББИнинъ Сарайында Къанун Китабыны таптым, – деди де, китапны Шафангъа берди. Шафан китапны окъуды. 9Сонъ Шафан падишагъа кельди, онъа джевап берди ве:

– Къулларынъ эвде тапылгъан кумюшни алдылар ве оны РАББИнинъ Сарайыны тюзеткен ишчилернинъ башлыкъларына бердилер, – деди. 10Сонъ Шафан лафыны девам этип:

– Хилкия руханий манъа бир китап берди, – деди ве оны гурь сеснен падишагъа окъуды. 11Падиша Къанун Китабынынъ сёзлерини эшиткенинен, устюндеки урбаларыны йыртты, 12+сонъ руханий Хилкиягъа, Шафан огълу Ахикъамгъа, Микъая огълу Акъборгъа, языджы Шафангъа ве падишанынъ хызметчиси Асаягъа бойле буюрды:

13+– Барынъыз, шу тапылгъан китапнынъ сёзлери акъкъында мен ичюн, халкъым ве бутюн Ехуда ичюн РАББИден соранъыз. РАББИнинъ гъазабы бизге къаршы пек кучьлюдир, чюнки бабаларымыз китапта язылгъан шейлерге бойсунмадылар, онда биз ичюн бутюн язылгъаныны тутмадылар.

14+Хилкия руханий, Ахикъам, Акъбор, Шафан ве Асая кетип, пейгъамберлик япкъан къадын Хулдагъа кельдилер. Хулда – урбаларнынъ къаравулы олгъан Хархас огълу Тикванынъ огълу олгъан Шаллумнынъ апайы эди, Ерусалимнинъ Мишне мааллесинде яшады. Олар онен лакъырды эттилер. 15Хулда оларгъа:

– Исраильнинъ РАББИ-Таалясы Онъа ёллангъан адамгъа бойле дей: 16«Шу топракъкъа ве мында яшагъанларгъа агъыр белялар тюшюририм, Ехуда падишасы китапта окъугъан шейлернинъ эписини япарым. 17+Чюнки олар Мени къалдырды, башкъа аллаларгъа къурбанлар чалып, озь ишлеринен Мени ачувландырды. Шу ерге Меним гъазабым зияде алевленди ве энди сёнмейджек». 18Сизни, РАББИден сорасын деп, ёллагъан Ехуда падишасына о эшиткен сёзлер акъкъында Исраильнинъ РАББИ-Таалясы бойле дей: 19+«Виран олып лянетленеджек бу ер ве онынъ сакинлери акъкъында сёзлеримни эшитип, юрегинъ йымшады, ве сен РАББИнинъ огюнде боюн эгдинъ. Сен урбаларынъны йырттынъ ве Меним огюмде агъладынъ. Онынъ ичюн Мен сени эшиттим, – дей РАББИ. 20+– Шунынъ ичюн де козьлеринъ Мен шу ерге кетиреджек беляларны корьмейджек. Мен сени тынч-аман баба-деделеринъе къошаджагъым, ве сен дефн этиледжексинъ», – деди.

Шу джевапны падишагъа кетирдилер.

23

Путперестлик адетининъ ёкъ этилюви

23^1Падиша Ехуданынъ ве Ерусалимнинъ акъсакъалларыны озюне чагъыртты. Олар эписи топлаштылар. 2+Падиша РАББИнинъ Сарайына ёл алды, онынъ пешинден бутюн ехудалылар, Ерусалим сакинлери, руханийлер ве пейгъамберлер, халкънынъ буюги-кичиги – эписи кеттилер. РАББИнинъ Сарайында тапылгъан Васиет Китабынынъ бутюн сёзлерини эр кес эшитеджек киби окъуды. 3+Сонъра падиша колонна янына турып, РАББИнинъ ёлларындан юрмеге, Онынъ эмирлерини, шаатлыкъларыны ве къанунларыны джан-гонъюльден беджермеге, бу китапта язылгъан васиетнинъ сёзлерини тутмагъа РАББИнинъ огюнде ант этти. Бутюн халкъ да ант этти. 4+Сонъ падиша руханийлернинъ башлыгъына Хилкиягъа, экинджи дередже руханийлерге ве къапуда тургъан къаравулларгъа РАББИнинъ Сарайындан Баал, Ашера ве коклернинъ ордусына япылгъан шейлернинъ эписини чыкъармагъа эмир берди. Падиша оларны Ерусалимнинъ тышында, Кидрон тарлаларында якъты, кулюни исе Бет-Эль шеэрине кетиртти. 5+Сонъ о, пут руханийлерини ёкъ этти. Ехуда падишаларынынъ тарафындан къоюлып, олар ибадет тёпелеринде, Ехуда шеэрлеринде ве Ерусалим этрафларында Баал, кунеш, ай, йылдыз такъымларына ве коклернинъ бутюн ордусына къокъулы отларны якъкъан эдилер. 6+Падиша РАББИнинъ Сарайындан Ашера путуна табынма дирегини чыкъарып, Ерусалимнинъ ичинден Кидрон вадийине кетиртти ве анда оны якъты, кульге айландырды, кулюни исе халкънынъ мезарларына септи. 7+РАББИнинъ Сарайында олгъан эркек путхане ороспуларынынъ эвлерини йыкътырды. Анда апайлар Ашера путуна табынмакъ ичюн чадырларны тиккен эдилер. 8Падиша руханийлернинъ эписини Ехуда шеэрлеринден чыкъартты, Гевадан Беэр-Шевагъа баргъандже руханийлер къокъулы отларны якъкъан ибадет тёпелерини арамлады, араба къапулары огюндеки ибадет тёпелерини де йыкътырды. Тёпелер шеэр башы олгъан Ехошуанынъ къапусы огюнде ве шеэр къапусынынъ сол тарафында къурулгъан эдилер. 9+Ибадет тёпелерининъ руханийлери Ерусалимдеки РАББИнинъ къурбан ерине бармай эди, лякин маясыз отьмекни ишдешлеринен берабер ашай эдилер. 10+Кимсе огълуны я да къызыны атештен кечирип Молек путуна кетирмесин деп, падиша Бен-Хинном вадийиндеки Тофет[*] ерини арамлады. 11Ёшия Ехуда падишалары кунеш ичюн къойгъан атларны РАББИнинъ Сарайы киришинден алып йыкъты. Атлар Парварим еринде, везир Нетан-Мелех одаларынынъ янында эдилер. Сонъ о, кунешке багъышлангъан арабаларны атеште якъты.

12+Падиша Ехуда падишалары япкъан Ахаз эвининъ юкъары одасынынъ дамындаки къурбан ерлерини ве РАББИнинъ Сарайы эки азбарында Менашше тарафындан япылгъан къурбан ерлерини йыкътырды. Оларны къырып, тозуны Кидрон вадийине септи. 13+Падиша Харап адлы дагънынъ дженюп тарафында, Ерусалимнинъ шаркъ тарафында олгъан ибадет тёпелерини арамлады. Бу тёпелерни Исраиль падишасы Сулейман сидонлыларнынъ пис путу олгъан Ашторетке, моавлыларнынъ пис путу олгъан Кемошкъа ве аммонлыларнынъ пислиги олгъан Милкъомгъа къургъан эди. 14+Ёшия пут ташларыны бозды, Ашера путуна табынма диреклерини кести, оларнынъ ерлерини адам кемиклеринен толдурды. 15+Бундан да гъайры, падиша Бет-Эльдеки къурбан ерини йыкътырды. Бу ибадет тёпесини Исраильни гуналаргъа батыргъан Неват огълу Еровоам къургъан эди. Эм шу къурбан ерини, эм ибадет тёпесини йыкътырды. Ибадет тёпесини якъып, оны тоз-думан этти, Ашера путуна табынма дирегини де якъты.

16+Ёшия бакъып, дагъдаки мезарларны корьди. Мезарлардан кемиклерни алсынлар деп, адамларны йиберди. Кемиклерни къурбан ерининъ атешинде якъып, оны арамлады ве бойле этип, РАББИнинъ сёзлерине коре шу вакъиаларны эвельден айтып берген Алланынъ адамынынъ сёзлери ерине кельди.

17+Ёшия:

– Анавы мен корип тургъан абиде недир? – деп сорады.

Шеэрнинъ сакинлери джевап къайтарып:

– Бу – Алла адамынынъ къабири. О, Ехудадан келип, сенинъ Бет-Эльдеки къурбан еринен не япкъанынъны эвельден айтып берди, – дедилер.

18Ёшия:

– Тийменъиз, онынъ кемиклерине токъунманъыз, – деди.

Бойле этип онынъ кемиклерини ве Самариеден кельген пейгъамбернинъ кемиклерини сакълап къалдырдылар.

19Булардан башкъа, Ёшия Самарие шеэрлеринде ибадет тёпелериндеки путханелернинъ эписини йыкъты. Исраиль падишалары оларны къурып, РАББИни пек гъазапландыргъан эдилер. Ёшия Бет-Эльдеки ибадет тёпелерине япкъан шейлернинъ эписини оларгъа да япты. 20+О, тёпелернинъ руханийлерини андаки къурбан ерлеринде къурбан чалды ве анда адамларнынъ кемиклерини якъты. Сонъра Ерусалимге къайтып кетти.

Песах Байрамы

21+Падиша бутюн халкъкъа эмир этти:

– Бу Васиет Китабында язылгъаны киби, Алланъыз олгъан РАББИ ичюн Песах Байрамыны тутунъыз!

22Бу Песах Байрамыны Исраильге ёлбашчылыкъ эткен къадыларнынъ кунюнден берли Исраиль ве Ехуда падишаларынынъ бутюн куньлерининъ девамында тутулмагъан эди.

23Ёшия 18-инджи йыл падишалыкъ эткенде, Ерусалим шеэринде РАББИ ичюн бу Песах Байрамы тутулды.

Ёшиянынъ денъиштирювлери

24+Ёшия ольгенлернинъ рухларыны ве джинлерни чагъыргъан адамларны, шахсий эв путчыкъларны ве башкъа путларны, эм де Ехуда топрагъында ве Ерусалим шеэринде тапылгъан эр бир пис олгъан шейни ёкъ этти. Бойле этип, о, руханий Хилкия РАББИнинъ Сарайында тапкъан Къанун Китабынынъ сёзлерини ерине кетирди.

25+Ёшия Мусанынъ къанунына бойсунып, РАББИге бутюн джан-гонълюнен ве бар кучюнен берильди. О киби япкъан падиша ондан эвель ёкъ эди. Ондан сонъ да онынъ киби падиша олмады.

26+Лякин РАББИнинъ буюк гъазабы эксильмеди. О, Ехудагъа пек ачувлы эди, чюнки Менашше Оны гъазапландыргъан чокъ шей япкъан эди. 27+РАББИ:

– Исраильни ред эткеним киби, Ехуданы да огюмден ред этерим. Мен сайлагъан бу шеэрден де, Ерусалим шеэринден ве «Меним Намым анда оладжакъ», – деген Сарайындан да вазгечерим, – деди.

Ёшия падишалыгъынынъ сонъу

28Ёшия акъкъында башкъа шейлер, онынъ япкъанлары акъкъында Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр.

29+Ёшиянынъ куньлеринде, Мысыр падишасы олгъан фыравун Неко Ашшур падишасына къаршы Фират дерьясына чыкъты. Ёшия падиша онынъ къаршысына чыкъты, о исе Ёшияны Мегиддо еринде корип, оны ольдюрди. 30+Хызметчилери Ёшиянынъ беденини Мегиддодан Ерусалимге арабада кетирдилер ве оны озь къабринде дефн эттилер. Халкъ Ёшиянынъ огълу Ехоахазны алып, зейтюн ягъынен сюртип, оны бабасынынъ ерине падиша яптылар.

Ехуданынъ падишасы Ехоахаз

31+Ехоахаз падиша олгъанда, 23 яшында эди. О, Ерусалимде учь ай девамында падишалыкъ этти. Анасы – Ливна шеэринден олгъан Йирмеянынъ къызы Хамутал эди. 32Ехоахаз, баба-деделери киби, РАББИнинъ огюнде ярамай шейлер япып яшады. 33+Фыравун Неко оны Ривла еринде, Хамат топракъларында, Ерусалимде падишалыкъ этмесин деп, тутып якъалады ве 100 чувал кумюш ве бир чувал[*] алтын микъдарында бергини истеди. 34+Фыравун Неко Ёшиянынъ огълу Эльякимни бабасы Ёшия ерине падиша япты ве адыны Ехояким адына денъиштирди. Ехоахазны исе Мысыргъа алып кетти, ве о, анда ольди.

Ехуданынъ падишасы Ехояким

35Ехояким фыравунгъа алтын-кумюшлер берди. Фыравуннынъ эмирине коре кумюш бермек ичюн, мемлекетке берги юкледи. Фыравун Некогъа алтын-кумюш бермек ичюн, о, топракънынъ халкъындан, эр кестен хусусий берги оларакъ алтын-кумюш алды.

36Ехояким падиша олгъанда, 25 яшында эди. О, Ерусалимде 11 йыл девамында падишалыкъ этти. Анасы – Рума шеэринден олгъан Педаянынъ къызы Зевида эди. 37Ехояким РАББИнинъ огюнде, баба-деделери киби, ярамай ишлер япып яшады.

24

24^1+Ехоякимнинъ куньлеринде Вавилон падишасы Невукъаднеццар онъа къаршы чыкъты, ве Ехояким онъа бойсунды. Учь йыл девамында онъа бойсунды, сонъ онъа къаршы котерильди. 2+РАББИ онъа къаршы къасдийлилернинъ, арамлыларнынъ, моавлыларнынъ ве аммонлыларнынъ айдутлар сюрюлерини йиберди. РАББИ къуллары пейгъамберлернен эвельден айткъаны киби, О, шу сюрюлерни Ехуданы ёкъ этмек ичюн йиберди. 3+Бутюн бу шейлер РАББИнинъ эмирине коре Ехуданынъ башына тюшти, чюнки Менашшенинъ япкъан гуна ишлери ичюн РАББИ Ехудадан вазгечти. 4Менашше къабаатсыз къан тёкип, Ерусалимни къабаатсыз къангъа толдургъан, шунынъ ичюн РАББИ оны багъышламагъа истемеди.

5Ехояким акъкъында башкъа шейлер, онынъ япкъан шейлери акъкъында Ехуда падишаларынынъ тарихы китабында язылгъандыр. 6Ехояким кечинип, баба-деделерине къошулды. Онынъ ерине огълу Ехоякин падиша олды.

7Мысыр падишасы бир даа озюнинъ мемлекетинден чыкъмады, чюнки Вавилон падишасы Мысыр дерьясындан башлап Фират дерьясына баргъандже Мысыр падишасынынъ бутюн ерлерини тартып алды.

Ехуданынъ падишасы Ехоякин

8Ехоякин падиша олгъанда, 18 яшында эди. О, Ерусалимде учь ай девамында падишалыкъ этти. Анасы – ерусалимли Элнатаннынъ къызы Нехушта эди. 9Ехоякин РАББИнинъ огюнде бабасы киби ярамай шейлер япып яшады.

10О куньлерде Вавилон падишасы Невукъаднеццарнынъ аскерлери Ерусалимге якъынлашты ве шеэрни алкъагъа сардылар. 11Аскерлери шеэрни сарып алгъан вакъытта, Вавилон падишасы Невукъаднеццар шеэрге кельди. 12+Ехуда падишасы Ехоякин озю, анасы да, хызметчилери де, мырзалары ве везирлери де Вавилон падишасы Невукъаднеццарнынъ огюне чыкъты. Вавилон падишасы секизинджи йыл падишалыкъ эткенде, Ехоякинни запт этти.

13+Невукъаднеццар РАББИ Сарайынынъ ве падиша сарайынынъ хазинесинден бутюн къыйметли шейлерни алып кетти. РАББИнинъ сёзлерине коре, Исраиль падишасы Сулейман РАББИнинъ Сарайы ичюн яптыргъан бутюн алтын шейлерни кесип алды. 14О, Ерусалимде яшагъан эр бир адамны, эр бир мырзаны ве джесюр ордуны – он бинъ адамны – сюргюн этти. Шеэрден бутюн зенаатчы ве демирджилерни чыкъарды. Факъыр-фукъаре халкътан гъайры кимсе къалмады. 15+Ехоякинни де Вавилонгъа сюргюн этти. Падишанынъ анасыны, къадынларыны, везирлерини ве мемлекетнинъ буюк мырзаларыны Ерусалимден Вавилонгъа сюргюн этти. 16Вавилон падишасы еди бинълик бутюн ордуны, бинъ зенаатчы ве демирджини, дженкте иштирак эткен эписи джесюр адамларны Вавилонгъа сюргюн этти.

17+Вавилон падишасы Ехоякиннинъ ерине онынъ эмджеси Маттаньяны падиша япты, адыны Цидкиягъа денъиштирди.

Ехуданынъ падишасы Цидкия

18+Цидкия падиша олгъанда, 21 яшында эди. О, Ерусалимде 11 йыл девамында падишалыкъ этти. Анасы – Ливна шеэринден олгъан Йирмеянынъ къызы Хамутал. 19Цидкия РАББИнинъ огюнде, Ехояким киби, ярамай шейлер япып яшады.

20+РАББИ Ерусалим ве Ехудагъа гъазаплангъаны ичюн, оларны Озюнден ред этти.

Цидкия исе Вавилон падишасына къаршы котерильди.

25

Ерусалимнинъ йыкъылувы

25^1+Цидкия докъузынджы йыл падишалыкъ эткенде, онунджы айынынъ онунджы кунюнде Вавилон падишасы Невукъаднеццар бутюн ордусынен Ерусалимге кельди ве оны сарып алды. Шеэрнинъ чевре-четине уджюм обаларыны обалады. 2Шеэр Цидкия падишалыгъынынъ 11-инджи йылына къадар алкъада къалды. 3Айнынъ докъузынджы кунюнде шеэрдеки ачлыкъ пек къуветленди, халкъта отьмек уфагъы биле къалмады. 4Душман шеэрге сокъулды. Геджеси аскерлернинъ эписи падиша багъчасынынъ янындаки эки дивар арасында араба къапусындан чыкъып къачтылар. Къасдийлилер шеэрнинъ этрафында турса да, падиша Арава ёлунен къачып кетти. 5Къасдийлилер ордусы падишанынъ пешинден къувалап, Ерихон тегизликлеринде артындан етти. Падишанынъ бутюн ордусы къачып дагъылды. 6+Къасдийлилер падишаны тутып, Вавилон падишасына Ривла шеэрине кетирдилер. Анда суд эттилер. 7+Падишанынъ козю огюнде огъулларыны къылычнен ольдюрдилер. Сонъ Цидкиянынъ козьлерини ойдылар, аягъыны-къолуны бакъыр зынджырнен багълап, Вавилонгъа алып кеттилер.

Рабби Сарайынынъ бербат этилюви

8+Бешинджи айнынъ единджи кунюнде, Вавилон падишасы Невукъаднеццар 19-ынджы йыл падишалыкъ эткенде, Ерусалимге Вавилон падишасынынъ хызметчиси олгъан къаравуллар башлыгъы Невузарадан кельди. 9+О, РАББИнинъ Сарайыны, падишанынъ эвини ве Ерусалимдеки эвлернинъ эписини якъты. Эр бир буюк эвни атеште якъты. 10+Къаравуллар башлыгъынен кельген къасдийли ордусы Ерусалимнинъ диварларыны йыкъты. 11Сонъ къаравулларнынъ башлыгъы Невузарадан шеэрде къалгъан халкъны да, Вавилон падишасы тарафына кечкен адамларны да, башкъа къалгъан адий халкъны да шеэрден сюргюн этти. 12Къаравулларнынъ башлыгъы ялынъыз энъ фукъаре халкънынъ бир къач адамларыны топракъны ишлемек ве багъчаджылыкъ япмакъ ичюн къалдырды.

13+Къасдийлилер РАББИнинъ Сарайы янындаки бакъыр колонналарны, буюк аякъларны ве РАББИнинъ Сарайындаки «Денъиз» адландырылгъан бакъыр хавузны парлап, бакъырыны Вавилонгъа алып кеттилер. 14+Ибадетте къулланылгъан легенлер, куречиклер, мельте макъаслары, лотоклар ве бутюн бакъыр савутларны алдылар. 15Къаравулларнынъ башлыгъы алтындан ве кумюштен япылгъан чанакъ ве комюр табакъларыны алды. 16+Эки дане колоннанынъ, бир дане «Денъиз»нинъ, РАББИнинъ Эви ичюн Сулейман яптыргъан аякъларнынъ бакъыры, бутюн бу бакъыр шейлернинъ агъырлыгъы эсапсыз эди. 17+Бир колоннанынъ юксеклиги докъуз метр эди. Устюнде бир бакъыр капитель бар эди. Капительнинъ юксеклиги бир бучукъ метр[*] эди. Капительнинъ чевре-четинде нарлар ве агъ да – эписи бакъырдан эди. Экинджи колонна, биринджиси киби, агълы эди.

Ехудалыларны Вавилонгъа сюргюн этелер

18+Къаравулларнынъ башлыгъы руханийлернинъ башлыгъы Сераяны, экинджи руханий Цефаньяны ве къапуда къаравул тургъан учь адамны алды. 19Шеэрден аскерлернинъ башлыгъы олгъан бир везирни, шеэрде тапылгъан падишанынъ беш меслеатчысыны, халкъны аскерликке яздыргъан баш арбий языджысыны ве шеэрде булунгъан халкъ арасындан алтмыш адамны да алды. 20Къаравулларнынъ башлыгъы Невузарадан оларны алып, Ривла шеэрине, Вавилон падишасына кетирди. 21Вавилон падишасы оларны Хамат топракъларындаки Ривлада ольдюрди. Бойледже, ехудалылар озь топракъларындан сюргюн этильди.

Ехуданынъ ёлбашчысы Гедалья

22+Вавилон падишасы Невукъаднеццар Ехуда мемлекетинде къалдыргъан халкънынъ башлыгъы оларакъ Шафан огълу Ахикъамнынъ огълу Гедальяны къойды. 23+Орду башлыкълары ве оларнынъ адамлары, Вавилон падишасы оларгъа башлыкъ оларакъ Гедальяны къойгъаныны эшитип, Гедальягъа Мицпа шеэрине кельдилер. Нетанья огълу Исмаил, Къареах огълу Ёханан, нетофалы Танхуметнинъ огълу Серая, маакъалынынъ огълу Яазанья ве оларнынъ адамлары кельдилер. 24Гедалья оларнынъ ве адамларынынъ алдында ант этип: «Къасдийли башлыкълардан къоркъманъыз. Топракъта ерлешинъиз ве Вавилон падишасына хызмет этинъиз, сизде эписи яхшы олур», – деди.

25+Единджи айында падиша союндан олгъан Элишама огълу Нетанья огълу Исмаил он адамнен келип, Гедальяны урып ольдюрди. Онынънен берабер Мицпада олгъан ехудалыларны ве къасдийлилерни де ольдюрди. 26+Сонъ бутюн халкъ – кичиги-буюги ве орду башлыкълары – аякъкъа къалкъты ве Мысыргъа кеттилер, чюнки къасдийлилерден къоркъа эдилер.

Ехоякиннинъ зиндандан азат этилюви

27+Эвил-Меродакъ Вавилоннынъ падишасы олды. Озь падишалыгъынынъ биринджи йылында, Ехуда падишасы Ехоякиннинъ сюргюнликтеки 37-нджи йылында, 12-нджи айында, айнынъ 27-нджи кунюнде, о, Ехуданынъ падишасы олгъан Ехоякинни зиндандан чыкъарды. 28Онен яхшы лакъырды этти ве онынъ тахтыны башкъа Вавилонгъа кельген падишаларнынъ тахтындан юксек къойды. 29Ехоякин озь зиндан урбаларыны денъиштирди ве бутюн яшайышы девамында падишанынъ софрасындан ашады. 30О, яшайышы боюнджа падишадан эр кунь даимий ашамалыкъ-ичмелик алды.

* 5.5 Он чувал; эки чувал – къ. еуд. «он киккар», «6 000 (шекель) алтын».

* 5.22 Бир чувал – къ. еуд. «бир киккар».

* 5.23 Эки чувал – къ. еуд. «эки киккар».

* 6.25 80 кумюш; къошавучнынъ дёртте бири; беш кумюш – къ. еуд. «80 (шекель) кумюш», «бир къавнынъ дёртте бири», «беш (шекель) кумюш».

* 7.1 Бир буюк савут; эки буюк савут – къ. еуд. «бир сеа», «эки сеа». Бир кумюш – къ. еуд. «бир шекель».

* 14.13 200 метр – къ. еуд. «400 аммах».

* 15.13 Азарьянынъ башкъа ады.

* 15.19 1 000 чувал – къ. еуд. «1 000 киккар».

* 15.20 Эллишер кумюш – къ. еуд. «50 шекель кумюш».

* 15.29 Тиглат-Пилесер – Ашшур падишасы Пулнынъ башкъа ады.

* 18.4 Нехуштан – къ. еуд. бу аднынъ айтылувы «нехаш ханехошет» (бакъыр йылан) ибаресининъ айтылувына ошай.

* 18.14 300 чувал; 30 чувал – къ. еуд. «300 киккар» ве «30 киккар».

* 23.10 Тофет – халкъларнынъ чешит тюрлю аллаларына табынмакъ ичюн ер.

* 23.33 100 чувал; бир чувал – къ. еуд. «100 киккар» ве «бир киккар».

* 25.17 Докъуз метр; бир бучукъ метр – къ. еуд. «18 аммах», «3 аммах».

+ 1.1 2 Пад 8.2; 3 Пад 22.37; 4 Пад 3.5

+ 1.2 Ехо 13.3; 4 Пад 8.8; Мт 10.25; 12.24; Мк 3.22; Лк 11.15; Фаал 20.9

+ 1.3 3 Пад 17.1; 21.17
+ 1.8 Зек 13.4; Мт 3.4; Мк 1.6
+ 1.10 Эюп 1.16; Лк 9.54
+ 2.1 Баш 5.24; Ехо 5.9; 3 Пад 19.19-21
+ 2.4 3 Пад 16.34
+ 2.8 Чыкъ 14.21, 29; Ехо 3.16
+ 2.9 Сай 11.17, 25; Текр 21.17
+ 2.12 4 Пад 6.17; 13.14
+ 2.16 3 Пад 18.12; Ехез 3.12; 8.3; Фаал 8.39
+ 2.23 Эюп 19.18
+ 2.25 Ехо 19.26; 3 Пад 18.20
+ 3.2 3 Пад 16.31; 4 Пад 10.26
+ 3.3 3 Пад 12.28-32
+ 3.5 4 Пад 1.1
+ 3.7 3 Пад 22.4
+ 3.9 3 Пад 22.47
+ 3.10 Ехо 7.7
+ 3.11 3 Пад 22.7
+ 3.13 3 Пад 18.19; 22.6
+ 3.15 1 Пад 10.5; 16.17; 3 Пад 18.46
+ 3.19 Текр 20.19
+ 3.20 Чыкъ 29.39-40
+ 3.25 Еш 16.7
+ 3.27 Микъа 6.7
+ 4.1 Лев 25.39-41; Нех 5.5; Мт 18.25
+ 4.8 Ехо 19.18
+ 4.12 4 Пад 5.20-27; 8.4-5
+ 4.16 Баш 18.14
+ 4.23 Сай 28.11
+ 4.27 Баш 18.17; Ам 3.7; Мт 28.9
+ 4.29 Чыкъ 7.19; 14.26; 3 Пад 18.46; Лк 10.4
+ 4.31 3 Пад 18.29; Юх 11.11
+ 4.33 Якъ 5.16
+ 4.34 3 Пад 17.21; Фаал 20.10
+ 4.37 Еуд 11.35
+ 4.38 Ехо 5.9; 4 Пад 2.1

+ 4.42 1 Пад 9.4; Мт 14.16-21; 15.32-38; Мк 6.37-44; 8.4-9; Лк 9.13-17; Юх 6.5-13

+ 5.1 Лев 13.3; Лк 4.27
+ 5.7 Текр 32.39; 3 Пад 20.7
+ 5.10 Лев 14.7
+ 5.15 Дан 2.47
+ 5.16 Дан 5.17
+ 5.20 4 Пад 4.12; 8.4-5
+ 5.27 Чыкъ 4.6; Сай 12.10
+ 6.13 Баш 37.17
+ 6.16 2 Тар 32.7
+ 6.17 Збр 67.18; Зек 1.8; 6.1
+ 6.18 Баш 19.11
+ 6.22 2 Тар 28.15; Икм 25.21; Рим 12.20
+ 6.24 3 Пад 15.18; 20.1; 4 Пад 8.27
+ 6.26 2 Пад 14.4
+ 6.29 Лев 26.29; Текр 28.57; Агъл 4.10
+ 7.2 4 Пад 7.17; Мал 3.10
+ 7.6 2 Пад 5.24; 4 Пад 6.17
+ 7.7 Збр 47.6
+ 7.17 4 Пад 7.2
+ 8.1 Баш 41.27; 4 Пад 4.35-37
+ 8.4 4 Пад 4.12; 5.20-27
+ 8.7 4 Пад 6.24
+ 8.8 1 Пад 9.7; 3 Пад 19.15, 17; 4 Пад 1.2

+ 8.12 4 Пад 10.32; 12.17; 13.22; Збр 136.9; Еш 13.16; Хош 14.1; Нах 3.10; Ам 1.3-4,

+ 8.13 3 Пад 19.15,
+ 8.18 3 Пад 12.28-30; 16.31-33
+ 8.19 2 Пад 21.17; 3 Пад 11.36
+ 8.20 Баш 27.40; 3 Пад 22.47
+ 8.26 4 Пад 11.1
+ 8.28 3 Пад 22.3; 4 Пад 8.15
+ 9.1 4 Пад 8.28
+ 9.2 3 Пад 19.16
+ 9.3 1 Пад 10.1
+ 9.7 3 Пад 18.4
+ 9.8 Текр 32.36
+ 9.9 3 Пад 14.10; 15.29; 16.11; 21.21-22
+ 9.10 3 Пад 21.23; 4 Пад 9.36
+ 9.11 Йрм 29.26; Хош 9.7

+ 9.13 2 Пад 15.10; 3 Пад 1.34; Мт 21.8; Мк 11.8

+ 9.14 4 Пад 8.28-29
+ 9.21 2 Тар 22.7; 3 Пад 21.1
+ 9.26 3 Пад 21.19
+ 9.27 2 Тар 22.9
+ 9.28 4 Пад 23.30
+ 9.31 3 Пад 16.9-13
+ 9.34 3 Пад 16.31
+ 9.36 3 Пад 21.23; 4 Пад 9.10
+ 10.1 3 Пад 16.24
+ 10.7 3 Пад 21.21; 4 Пад 9.8
+ 10.10 3 Пад 21.19,
+ 10.14 2 Тар 22.8
+ 10.15 1 Тар 2.55; Йрм 35.8
+ 10.17 3 Пад 21.19,
+ 10.18 3 Пад 16.31-32
+ 10.19 3 Пад 18.19; 22.6
+ 10.21 3 Пад 16.32
+ 10.24 3 Пад 20.39
+ 10.25 3 Пад 18.40
+ 10.26 4 Пад 3.2
+ 10.27 4 Пад 23.14
+ 10.29 3 Пад 12.28
+ 10.30 4 Пад 15.12
+ 10.32 4 Пад 8.12
+ 10.33 Текр 2.36
+ 11.1 Къад 9.5; 4 Пад 8.26; 9.27
+ 11.5 1 Тар 9.25
+ 11.10 2 Пад 8.7; 1 Тар 18.7
+ 11.12 Текр 17.18-19; 1 Пад 10.24
+ 11.14 4 Пад 23.3; 2 Тар 6.13; 34.31
+ 11.16 Нех 3.28; Йрм 31.40
+ 11.18 4 Пад 10.27
+ 12.3 3 Пад 15.14; 22.43
+ 12.9 Мк 12.41; Лк 21.1
+ 12.15 4 Пад 22.7
+ 12.16 Лев 4.24; 5.15; 7.7; Сай 18.19
+ 12.17 4 Пад 8.12
+ 12.18 3 Пад 15.18
+ 12.20 2 Тар 24.23-26
+ 13.1 4 Пад 11.2
+ 13.2 3 Пад 12.28; 14.16
+ 13.3 Къад 2.14; 4 Пад 8.12
+ 13.4 Чыкъ 3.7,
+ 13.5 Къад 3.9
+ 13.6 3 Пад 16.33
+ 13.11 3 Пад 12.28; 14.16
+ 13.12 4 Пад 14.8-15
+ 13.14 4 Пад 2.12; 6.17
+ 13.17 3 Пад 20.26
+ 13.22 4 Пад 8.12
+ 13.25 4 Пад 13.19
+ 14.1 4 Пад 12.21
+ 14.4 4 Пад 12.3
+ 14.5 4 Пад 12.20
+ 14.6 Текр 24.16
+ 14.7 Ехо 15.38; 2 Пад 8.13; Еш 16.1
+ 14.9 Къад 9.8-15
+ 14.11 Ехо 15.10
+ 14.13 Нех 8.16; Йрм 31.38; Зек 14.10
+ 14.14 3 Пад 7.51; 4 Пад 12.18
+ 14.15 4 Пад 13.12
+ 14.19 Ехо 10.3
+ 14.22 Текр 2.8; 3 Пад 9.26
+ 14.24 3 Пад 12.28; 14.16

+ 14.25 Сай 34.8; Ехо 9.13; 3 Пад 8.65; Юнус 1.1

+ 14.26 Чыкъ 3.7; Текр 32.36; 4 Пад 9.8; 13.23

+ 14.28 2 Тар 8.3
+ 15.1 4 Пад 14.21
+ 15.3 2 Тар 25.2
+ 15.4 3 Пад 15.14; 22.43
+ 15.5 Лев 13.3,
+ 15.9 3 Пад 12.28; 14.16
+ 15.12 4 Пад 10.30
+ 15.14 3 Пад 14.17
+ 15.18 3 Пад 12.28; 14.16
+ 15.19 1 Тар 5.26; Хош 5.13
+ 15.24 3 Пад 12.28; 14.16
+ 15.28 3 Пад 12.28; 14.16
+ 15.32 4 Пад 15.7
+ 15.34 2 Тар 26.4
+ 15.35 3 Пад 15.14; 22.43; 2 Тар 23.20
+ 15.37 4 Пад 16.5; Еш 7.1
+ 16.3 Лев 18.21; Текр 18.10; 3 Пад 12.28-30
+ 16.4 Текр 12.2
+ 16.5 4 Пад 15.37; Еш 7.1
+ 16.6 Текр 2.8; 4 Пад 14.22
+ 16.7 4 Пад 15.19, 29
+ 16.8 4 Пад 12.18
+ 16.9 Еш 22.6; Ам 1.5; 9.7
+ 16.10 Еш 8.2
+ 16.14 Чыкъ 27.1; 2 Тар 4.1
+ 16.15 Чыкъ 29.39-41
+ 16.17 3 Пад 7.23-39
+ 16.18 Йрм 2.18; Ехез 16.28; 23.12
+ 17.1 4 Пад 15.30
+ 17.3 Текр 28.36
+ 17.5 Текр 28.52; 4 Пад 18.9-12; Ам 3.11
+ 17.6 1 Тар 5.26
+ 17.7 Лев 25.38; Чыкъ 20.2
+ 17.8 Лев 18.3; Текр 18.9
+ 17.9 4 Пад 18.8
+ 17.10 Чыкъ 23.24
+ 17.12 Чыкъ 20.4-5
+ 17.13 Нех 9.30; Йрм 18.11; 36.3
+ 17.14 Текр 9.6; 2 Тар 30.8
+ 17.15 Текр 12.30; 29.25; Йрм 2.5; Рим 1.21

+ 17.16 Текр 4.19; 3 Пад 12.28; 14.15; 16.33; 4 Пад 21.3; 23.5

+ 17.17 Лев 18.21; Текр 18.10
+ 17.19 Йрм 3.8
+ 17.20 4 Пад 13.3; 15.29
+ 17.21 3 Пад 11.11, 31; 12.20, 28-30
+ 17.24 Узеир 4.2,
+ 17.28 3 Пад 12.29
+ 17.31 Текр 12.31
+ 17.32 3 Пад 12.29
+ 17.33 Цеф 1.5
+ 17.34 Баш 32.28; 35.10
+ 17.35 Текр 5.9; Къад 6.10
+ 17.36 Текр 6.13
+ 17.37 Чыкъ 20.5
+ 17.41 3 Пад 18.21
+ 18.4 Текр 16.21-22; 2 Тар 31.1; Сай 21.8-9
+ 18.5 4 Пад 23.25
+ 18.8 4 Пад 17.9
+ 18.9 4 Пад 17.3-7; Ам 3.11
+ 18.11 1 Тар 5.26
+ 18.12 Хош 14.1
+ 18.14 Ехо 15.39
+ 18.15 3 Пад 15.18; 4 Пад 12.18
+ 18.17 Ехо 15.39; Еш 7.3
+ 18.18 Еш 22.15, 20; 37.2
+ 18.21 Еш 30.2; Ехез 29.6
+ 18.22 4 Пад 18.4; 2 Тар 31.1
+ 18.26 Узеир 4.7; Дан 2.4
+ 18.31 3 Пад 4.25
+ 18.32 Текр 8.7-10
+ 18.34 4 Пад 17.24; Еш 10.9
+ 18.35 4 Пад 19.12; Еш 10.11; Дан 3.15
+ 19.2 Еш 22.15, 20; 36.3
+ 19.3 Хош 13.13
+ 19.4 2 Пад 16.12
+ 19.6 Еш 10.24
+ 19.8 Ехо 10.29-30
+ 19.12 Баш 11.31
+ 19.13 4 Пад 18.33-34

+ 19.15 Текр 6.4; 3 Пад 18.39; Нех 9.6; Збр 85.10; Еш 44.6

+ 19.16 2 Тар 6.40; Збр 30.3; 70.2; Дан 9.18
+ 19.18 Йрм 16.20; 2 Тар 32.19
+ 19.19 Збр 82.19
+ 19.23 Збр 19.8
+ 19.25 Еш 45.7
+ 19.26 Збр 128.6
+ 19.27 Збр 138.1-2
+ 19.28 Ехез 29.4; 38.4; Ам 4.2; Хав 1.15
+ 19.29 Еш 7.11
+ 19.30 Еш 27.6
+ 19.31 Еш 9.7
+ 19.32 2 Пад 20.15
+ 19.35 2 Пад 24.16; 1 Тар 21.15; Нах 3.3
+ 19.36 Баш 10.11; Юнус 1.2
+ 19.37 Баш 8.4; Узеир 4.2; Йрм 51.27
+ 20.3 4 Пад 18.3
+ 20.5 Збр 38.13; 55.9
+ 20.6 4 Пад 19.34
+ 20.8 Къад 6.17
+ 20.11 Ехо 10.13
+ 20.13 2 Тар 32.27

+ 20.17 4 Пад 24.13; 2 Тар 36.10; Йрм 20.5; 27.19-21; Микъа 4.10

+ 20.18 4 Пад 24.12; 25.7; 2 Тар 33.11

+ 20.20 Нех 2.14; 2 Тар 32.27-33

+ 21.3 Текр 4.19; 16.21; 3 Пад 16.32-33; 4 Пад 17.16; 18.4; 23.5; Йрм 8.2

+ 21.4 Текр 12.11; 3 Пад 18.29; Йрм 7.30; 32.34

+ 21.5 3 Пад 6.36; 7.12
+ 21.6 Лев 18.21; 19.26, 31; Текр 18.10
+ 21.8 3 Пад 9.3; 2 Тар 7.12
+ 21.11 Баш 15.16; 3 Пад 21.26; Йрм 15.4
+ 21.12 1 Пад 3.11; Йрм 19.3
+ 21.13 3 Пад 21.21; 4 Пад 17.6
+ 21.16 4 Пад 24.4
+ 21.17 2 Тар 33.18
+ 21.18 4 Пад 21.26; 2 Тар 33.20; Юх 19.41
+ 21.21 4 Пад 21.2-7
+ 21.26 4 Пад 21.18
+ 22.1 Ехо 15.39
+ 22.2 Текр 5.32
+ 22.4 4 Пад 12.9-15
+ 22.7 4 Пад 12.15
+ 22.8 Чыкъ 24.7; Текр 31.24-26
+ 22.12 Йрм 26.24; 39.14; 40.5
+ 22.13 Текр 29.27

+ 22.14 Цеф 1.10; Лк 2.36; Фаал 21.9; 1 Кор 11.5

+ 22.17 Текр 31.29
+ 22.19 Лев 26.31; Еш 57.15; Йрм 44.22
+ 22.20 4 Пад 23.24; Еш 57.1-2
+ 23.2 Текр 31.11
+ 23.3 4 Пад 11.14; 2 Тар 15.12; 29.10; 34.31
+ 23.4 3 Пад 15.13; 4 Пад 21.3
+ 23.5 4 Пад 17.16; 21.3
+ 23.6 Текр 16.21
+ 23.7 Текр 23.17; 3 Пад 14.24
+ 23.9 Ехез 44.10-14

+ 23.10 Лев 18.21; Текр 18.10; Ехо 15.8; Йрм 7.31-32; 19.6

+ 23.12 4 Пад 21.4-5
+ 23.13 Сай 21.29; 3 Пад 11.5-7
+ 23.14 Чыкъ 23.24; 4 Пад 10.27
+ 23.15 3 Пад 12.28
+ 23.16 Лев 26.30; 3 Пад 13.2
+ 23.17 3 Пад 13.30-31
+ 23.20 Чыкъ 22.20; Лев 26.30; 3 Пад 13.2
+ 23.21 Чыкъ 12.3-11; Текр 16.2-8
+ 23.24 Лев 19.31; 20.27; Текр 18.10-12
+ 23.25 4 Пад 18.5
+ 23.26 4 Пад 21.11; Йрм 15.4
+ 23.27 4 Пад 21.4
+ 23.29 Ехо 17.11; Йрм 46.2
+ 23.30 1 Пад 10.1; 4 Пад 9.28
+ 23.31 4 Пад 24.18
+ 23.33 Сай 34.11; Йрм 39.5
+ 23.34 4 Пад 24.17; Йрм 22.12; Дан 1.7
+ 24.1 Йрм 25.1; Дан 1.1
+ 24.2 4 Пад 20.17; 21.12-14; 23.27
+ 24.3-4 4 Пад 21.2-7, 16, 23-26

+ 24.12 4 Пад 20.18; Йрм 24.1-2; Ехез 17.12-13

+ 24.13 4 Пад 20.17; Йрм 20.5; Дан 1.2
+ 24.15 Текр 28.36; Йрм 24.1; Ехез 17.12
+ 24.17 4 Пад 23.34; Йрм 37.1; Дан 1.7
+ 24.18 4 Пад 23.31
+ 24.20 Ехез 17.15
+ 25.1 Текр 28.52

+ 25.6 Сай 34.11; 4 Пад 23.33; Йрм 21.7; Ехез 23.24

+ 25.7 Текр 28.36; 4 Пад 20.18; Цеф 1.8
+ 25.8 Йрм 32.1; 39.9; 40.1
+ 25.9 Лев 26.31; Ехез 16.41
+ 25.10 Нех 1.3

+ 25.13 3 Пад 7.15-37; 2 Тар 4.1-15; Йрм 27.19

+ 25.14 3 Пад 7.45,
+ 25.16 3 Пад 7.47
+ 25.17 3 Пад 7.15-22

+ 25.18 1 Тар 6.14; Узеир 7.1; Йрм 21.1; 29.25; 37.3

+ 25.22 4 Пад 22.12; Йрм 26.24; 39.14; 40.5,
+ 25.23 Ехо 18.26
+ 25.25 Йрм 36.13
+ 25.26 Йрм 43.4-7
+ 25.27 4 Пад 24.12, 15; Йрм 27.7

+ https://ibt.org.ru/ftpmirror/pub/ebook/CRT/CRT/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/1-Мукъаддес%20Китап,%202016/Мукъаддес-Китап__Tran.azw3

Алланынъ Адлары

Мезкюр неширде Алланынъ Адлары Эски Васиетнинъ (Теврат ве Зебурнынъ) къ. еуд. асыл нусхасы ве Янъы Васиетнинъ (Инджильнинъ) къ. юн. асыл нусхасы эсасында арды-сыралы терджиме этильген эдилер.

Ильк сефер Алла Мусагъа ве Исраиль халкъына Озь יהוה Адынен ачылды. Бу Ад дёрт арифтен ибарет олгъаны ичюн, оны базыда «тетраграмматон» деп адландыралар. Бу Адны сес чыкъарып теляффуз этмеге ясакъ эди, амма О, теляффуз этильгенде, «Яхве» оларакъ айтыла эди. Бу Аднынъ манасыны насыл этип анъламагъа кереклиги акъкъында Алла Озю Чыкъыш китабында (3.14) айта; Оны бойле сёзлернен терджиме этмек мумкюн: «Мен Барым», я да «Мен – бу Мендирим, Мен барлыкъны берем». Яни, Яхве – бу «бар олгъан сою», «барлыкъны берген сою», «даима олгъан сою»; буларнынъ эписи Алла табиаты ве хусусиетининъ даимийлигини акс этелер.

Окъугъанда, теляффуз этильмеси ясакъ олгъан бу Ад расткельгенде, агъзавий шекильде къ. еуд. Адонай сёзю къулланыла эди («рабби, акимдар, укюмдар» манасында). Кечче асыл нусханынъ метининде бу ал созукъ сеслерни косьтерген диакритик ишаретлер ярдымынен акс олунгъан эди. Къ. еуд. Адонай сёзюне къ. юн. Кюриос сёзю тенъ келе. Сёзлернинъ экиси де ялынъыз Аллагъа нисбетен дегиль де, падиша, акимдар, сераскерлерге нисбетен де къулланмалары мумкюн эди; къуллар да шорбаджыларына бойле мураджаат эте эдилер. Къ. юн. Кюриос базыда мертебели адамгъа мураджаатнынъ урьметли шекили оларакъ къулланыла эди (къырымтатар тилинде бойле маналарда «эфенди, саип» сёзлери чыкъалар.)

Асыл нусхадаки Яхве тетраграмматоны ве Адонай сёзю арасында олгъан фаркъны языда косьтермек ичюн, терджимеде тетраграмматонны биз бутюн сёзни буюк арифлернен беремиз – РАББИ, Адонай сёзюни исе тек биринджи буюк арифинен – Рабби.

Эм тетраграмматон, эм Адонай чокъусы алларда Алланынъ башкъа Адлары ве эпитетлеринен берабер кельмелери мумкюн:

РАББИ-ТААЛЯ – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Яхве.

РАББИ-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Элохим. Мезкюр сёз бирикмеси мулькиет конструкцияларында баягъы сыкъ расткеле ве я «РАББИ-Таалямыз, РАББИ-Таалянъ» деп, терджиме этиле, я да бираз кенъ шекильде – «РАББИ олгъан Алланъ(ыз), РАББИ олгъан Алласы, РАББИ олгъан Алламыз» ве иляхре.

Ордуларнынъ РАББИси – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Яхве-Цеваот. «Цеваот» сёзю «ордулар, арбий кучьлер» маналарыны бильдире, бу я коктеки кяинат кучьлерининъ ордусына аит, я да мукъаддес дженкке чыкъкъан исраиллилернинъ арбий къысымларына аиттир.

Рабби-Тааля – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Адонай-Элохим, я да къ. юн. Кюриос-Теос.

Юкъарыда къайд этильген сёзлерден гъайры, асыл нусхада дюнья Яратыджысына нисбетен къ. еуд. Эль, Элохим, Элоах, къ. арам. Элах ве къ. юн. Теос сёзлери де сыкъ къулланылалар. Къырымтатар тилине бу сёзлер Алла сёзю ярдымынен терджиме этилелер. Эм еудий, эм юнан тилинде бу сёзлер эм Екяне Аллагъа нисбетен, эм путперестлернинъ аллаларына нисбетен (бойле алда биз бу сёзни уфакъ арифнен беремиз) къулланылмалары мумкюн эди.

Терджимеде Алла сёзюни тюрлю эпитетлернен бириккенини расткетирмек мумкюн, меселя:

Юдже Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Элион, къ. юн. Теос-Хюпсистос.

Къудретли Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Шаддай.

Эбедий Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Эль-Олам.

Тири Алла – сёзю-сёзюне, къ. еуд. Элохим-Хаййим.

Сёзлюк

Сёзлюк

1. Б
2. В
3. Г
4. Д
5. Е
6. Ё
7. И
8. К
9. Л
10. М
11. Н
12. О
13. П
14. Р
15. С
16. Т
17. Ф
18. Х
19. Ч
20. Ш
21. Э
22. Ю
23. Я

Сёзлюк

Абдест – Эски Васиетте, бутюнлей сувнен ювунып (бой абдест) я да эль-аякъ ювып темизленюв адети. Еудийлер эр бир арам шейге ве арамлангъан адамгъа тийген сонъ, къолларыны, чанакъларыны, урбаларыны ве башкъа шейлерни юва эдилер.

Ад – къадимий заманларда еудийлер адамнынъ адынен онынъ барлыгъыны багълай эдилер. Алланынъ Адыны айтмайып, Онъа сыкъ «Ад» (къ. еуд. Шем), дей эдилер. Шегиртлер бир шейни «Месихнинъ Адынен» япкъанларда, шуны Онынъ истегине коре ве Онынъ кучюнен япа эдилер.

Азиз – бакъ. Мукъаддес.

Акъсакъал – (къ. юн. пресбютерой) сёзю-сёзюне «къарт адам». Эвельде месихчилер джемиетинде акъсакъаллар рухий башлыкъ ве ребер вазифесини беджере эдилер. Эксерий алларда бир джемиетте бир къач акъсакъал бар эди. Эльчилер (я да оларнынъ издешлери) акъсакъалларнынъ башына къолларыны къойып, дува окъуй ве мувафакъиетли хызметлери ичюн Мукъаддес Рухнынъ эйилигини бере эдилер.

Алланынъ Къозусы – Алла исраиллилерге Мусанен берген Къанунгъа бойсунып, руханийлер эр саба ве эр акъшам Аллагъа бир къозуны къурбан чала эдилер. Къозунынъ къаны адамларны Алланен муаббетлештире, ве бу адетнен исраиллилернинъ гуналары багъышлана эди. Исагъа «Алланынъ Къозусы» деп, Ягъя Исанынъ бутюн халкъ ичюн къурбан оладжагъыны эвельден айтты.

Алланынъ Огълу – Исанынъ унванларындан бири, амма бу, Алланынъ апайдан олгъан огълуны анълатмай. Эски заманларда «Алланынъ огълу» Исраильнинъ падишаларына дей эдилер (бакъ. 2 Пад 7.14; Збр 2.6-7). Бу ад бекленильген Месихни, Алладан кельген инсафлы Падишаны, яни Иса Месихни де бильдире эди (бакъ. Юх 1.49; 11.27; 20.31). Бу ибаре Иса Месих ве Онынъ коктеки Бабасынен олгъан мунасебетлерини, оларнынъ табиатларынынъ якъынлыгъы ве бирлигини косьтере. Иса Бабанынъ ердеки векили олып, Оны адамларгъа ача. Бундан гъайры, эписи иманлылар Алланынъ балаларыдыр, чюнки олар Аллагъа Баба дейлер, Оны севелер ве ирадесини беджермеге тырышалар (бакъ. 1 Юх 2.23).

Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы) – бу ибаре Алланы озь Падишасы сайып, Онен къонушып яшагъан адамларнынъ Алланен мунасебетлерини анълата. Алланынъ Падишалыгъы толу дереджеде Исанынъ экинджи келишинден сонъ оладжакъ: о вакъытта Алла халкъынынъ душманлары енъиледжек, эски дюнья ёкъ оладжакъ, онынъ ерине янъы дюнья пейда оладжакъ, анда эр шей эбедий севгиге толаджакъ ве яманлыкъ олмайджакъ. Амма Алланынъ Падишалыгъы тек келеджекте дегиль, о шимди де, адамлар Алланынъ ирадесини беджерген ве бир-бирини севген эр бир ерде де бар. Алланынъ Падишалыгъы Иса Месихнинъ, Ягъянынъ ве эльчилернинъ огретювинде эсас ерни ала.

Алланынъ Сарайы – Исраильнинъ пайтахты Ерусалимдеки мукъаддес биналарнынъ топламыдыр. Сулейман падиша оны еудийлер Мусанынъ заманындан берли Аллагъа ибадет эткен Чадырнынъ ерине къурды. М. э. 586 с. Сулейманнынъ Сарайыны вавилонлылар виран этти. Бир къач он йыллыкътан сонъ Сарай гъайрыдан тикленди. Сонъ Буюк Ирод Сарайны баягъы кенълештирди. Алланынъ Сарайы Исраиль яшайышынынъ меркези эди: къурбанлар тек анда чалына эди, мемлекетнинъ бутюн четлеринден ве тышындан кельген еудийлер мында муим байрамларны (Песах, Афталар Байрамы, Чалашлар Байрамы) къайд эте эдилер. Сарайнынъ эсас одасы Энъ Мукъаддес Ер эди. Анда йылда бир кере тек баш руханий кирип, айры ибадет эте эди. Бу ерни Мукъаддес Ерден буюк перде айыра эди. Мукъаддес Ерге тек руханийлер кире биле. Сарайнынъ бу эки къысымлары Алланынъ Эви оларакъ сайыла, анда адий адамларгъа кирмек ясакъ эди, олар тек Сарайнынъ азбарларында Аллагъа ибадет эте эдилер. Азбарларнынъ четлериндеки эйванларда адамлар топланып, тюрлю ишлернен огъраша эдилер. Иса Месих пейгъамберлик япкъанына коре, м. с. 70 с. римлилер Сарайны бутюнлей ёкъ эттилер, ве ондан сонъ Сарай гъайрыдан тикленмеди.

Алланынъ Шурети – бу ибаре дюньяда япкъан ишлеринде косьтерильген Алланынъ улулыгъыны бильдире. Мукъаддес Китаптан корюне ки, базы вакъытта Алланынъ Шурети исраиллилерге кучьлю ярыкъ киби корюнди. Амма Алланынъ Шурети Раббиге инангъан инсафлы адамларнынъ яшайышларында да корюнди. Энъ эвеля О, Иса Месихнинъ яшайышында, аджайип ишлеринде ве хусусан Онынъ хач устюнде олюминде ве тирилювинде косьтерильди.

Алоэ – бакъ. Къокъулы шейлер.

Альфа ве Омега – юнан элифбесининъ биринджи ве сонъки арифлери (къырымтатар элифбесиндеки А ве Я арифлери киби). «Альфа ве Омега» ибареси «башы ве сонъу» манасыны ачып, толулыкъны, сонъунадже чыкъмакъны анълата. Сырларнынъ ачылувы китабынынъ контекстинде бу ибаре дюньянынъ яратылмасындан сонъки кунюне къадар тарихыны косьтере.

Алямет – бакъ. Бельги.

Аманлыкъ (селямет) – Янъы Васиетте бу сёз тек дженк олмагъаныны дегиль, тынчлыкъ-аманлыкъны да бильдире. Еудийлер бир-бирини: «Селям алейкум!» (къ. еуд. шалом алейхем), деп къаршылай эдилер.

Амин – къ. еуд. «акъикъий» я да «акъикъат» манасыны анълата. Бу сёзнен вааз я да дува эм башланмакъ, эм битмек мумкюн.

Арес-тёпе – (къ. юн. Арео Пагос) акъсакъалларнынъ шурасы топлашкъан Афинанынъ меркезинде ерлешкен тёпелик. Шуранынъ озюни де бу тёпеликнинъ адына коре адландыра эдилер (бакъ. Фаал 17).

Афталар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Ахирет куню – бу дюньянынъ тарихы битеджек кунь. Чокъусы еудийлер шу куню эвель ольген адамлар тириледжегине инана эдилер. О вакъытта эписи адамлар Алланынъ судуна барып, озьлерининъ яшайышларына эсабат береджеклер. Инджиль китабына коре бу судда ич бир адам озюнинъ инсафлы ишлеринен акъланып оламайджакъ. Тек Иса Месихнинъ къурбанлыгъыны къабул эткен адамлар акъланып оладжакълар.

Аштан-сувдан вазгечюв – къадимий заманларда къыскъа бир вакъыт ичинде, адетиндже бир кунь девамында, аштан ве сувдан вазгече эдилер. Бойлеликнен, адам озюни Аллагъа ишандыра, шунынънен Онъа олгъан садыкълыгъыны косьтере ве тёвбе этип ярдым сорай эди. Бир йылда бир кунюнде – Одеме Куню (еуд. Йом-Киппур) – эр бир адам мытлакъ аштан вазгечмек керек эди, еудийлер эписи озь гуналары ичюн Аллагъа тёвбе эте эдилер. Бу, Мукъаддес Язынынъ эмири эди. Базылары исе, энъ эвеля фериселер, даа башкъа куньлерде аштан-сувдан вазгече эдилер. Бирде-бир иманлылар джемиети айры бир себептен дува окъумакъ ичюн аштан-сувдан вазгечип ола эдилер.

Байрамлар – исраиллилер эсас учь байрамны къайд эте эдилер: Мысырдан чыкъкъанларыны хатырлаткъан Песах Байрамы, Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, я да Берекет Байрамы) (махсул джыймагъа башлагъанларында) ве Чалашлар Байрамы (махсул джыймакъны битиргенлеринде). Ондан гъайры олар даа Одеме Кунюни къайд эте эдилер. Шу куню бутюн халкъ аштан вазгечип Алладан озь гуналарынынъ багъышланмасыны сорай эдилер. Песах Байрамы – (къ. еуд. Песах) еудийлернинъ энъ муим байрамы, еудийлерни Мысыр къуллугъындан къуртулгъанларыны анъдыра. Бу байрам Нисан айында 15-инджи кунюнде (март-апрель айында) отькериле эди. Къадимий заманларда еудийлер бутюн Исраиль мемлекетинден ве башкъа топракълардан Песах Байрамыны къайд этмек ичюн Ерусалимге келип, Аллагъа ибадет эте эдилер. Песахтан сонъ еди кунь девам эткен Маясыз Пишкен Пите Байрамы башлана эди. Бир афта ичинде еудийлер тек маясыз пишкен отьмек ашай эдилер. Инджильде бу эки байрам бир байрам сайыла. Шу куньлери Иса Месих хачкъа мыхланып ольдюрильди ве тирильди. Ондан сонъ Песах месихчилернинъ энъ буюк байрамы – Исанынъ Тирилюв Байрамы олды. Песах ашы олгъан къурбан къозусына да «песах» дей эдилер. Чалашлар Байрамы – (къ. еуд. Сукъкъот) баба-деделерининъ сахрада юрген вакъытта чалашларда яшагъанларнынъ хатырасына багъышланып отькерильген байрам. Байрам Тишри айынынъ 15-бешинджи куню (кузьнинъ башы) башланып, еди кунь девам эте эди. Ондан сонъ секизинджи кунь – байрам раатлыгъы келе эди. Биринджи Махсул Байрамы (Афталар Байрамы, Берекет Байрамы) – (къ. юн. Пентэкостэ, сёзю-сёзюне «эллинджи кунь») Песах Байрамындан еди афта кечкен сонъ кечириле эди. Бу байрамны «Синай дагъында берильген Къанун» байрамы киби къайд эте эдилер. Шу куню тек Фелестинде яшагъан дегиль, башкъа ерлерден де бутюн еудийлер Ерусалимге кельмеге арекет эте эдилер. Исанынъ биринджи шегиртлери Берекет Байрамында Мукъаддес Рухкъа толдылар.

Баш руханий – бакъ. Руханийлер.

Бельги (алямет) – бирде-бир шейни исбатламакъ я да тасдыкъламакъ ичюн бельги оларакъ Алла япкъан муджизе. Инджильнинъ муэллифлеринден бири Юханнынъ язгъанына коре, бельгилер – Иса япкъан, Кок Падишалыгъынынъ келеяткъаныны косьтерген аджайип шейлердир.

Берекет Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Беэльзебул – бакъ. Шейтан.

Биринджи Махсул Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Вавилон – Фират ве Хиддекель дерьясы арасында (земаневий Ирак топрагъында) ерлешкен, къоджаман империянынъ пайтахты олгъан, Якъын Шаркънынъ энъ буюк шеэридир. Вавилонда чокъ аллаларгъа табына эдилер. М. э. 587 с. вавилонлылар (къасдийлилер) Ерусалим шеэрини йыкътылар ве еудийлернинъ чокъусыны эсирге алып кеттилер. Янъы Васиетнинъ заманларында Вавилон шеэри энди виран этильген эди. Инджильде «Вавилон» сёзю Шейтаннынъ падишалыгъыны анълата. Бесе-белли, мында Рим шеэри козьде тутула эди. О заманда Рим Ерусалимни запт эткен янъы империясынынъ баш шеэри, путперест медениети ве тюрлю бозукълыкъларнынъ меркези эди.

Васиет – Синай дагъында Алла Мусанен бутюн еудий халкъына васиет этти, еудийлерге яхшылыкъ япмагъа, оларны душманлардан къорчаламагъа сёз берди. Еудийлер Аллагъа садыкъ олып, Къанунда язылгъан Онынъ истегенини беджермек керек эдилер. Бу васиетке, онынъ япылмасы акъкъында тариф эткен китаплар топламына киби, «Эски Васиет» дейлер. Пейгъамберлер Алла адамларгъа янъы васиет береджеги акъкъында айта эдилер. Инджиль китабына коре, бу янъы васиет Иса Месихнинъ олюми ве тирилюви ярдымынен япылды. Энди Алланынъ халкъы – догъгъан ерине бакъмайып, Месихке иман эткен, Онынъ огретювине коре яшагъан адамларнынъ эписидир. Бу васиетке, Иса ве Онынъ биринджи издешлери акъкъында тариф эткен китапларнынъ джыйынтыгъына да «Янъы Васиет» дейлер. Бу джыйынтыкъны м. с. I-инджи асырында чешит адамлар язды. Эски Васиетнен бирликте Янъы Васиет Мукъаддес Китапны тешкиль эте.

Васиет Сандыгъы – исраиллилернинъ эсас азизлиги: агъачтан япылып алтыннен къаплангъан мукъаддес Сандыкъ. Сандыкънынъ ичинде васиетнинъ таш левалары сакълана эдилер. Сандыкъ башта Мескеннинъ сонъунда, Сарайнынъ Энъ Мукъаддес Еринде тура эди. Исраиллилер оны, устюнде санки де Рабби отургъан, падишанынъ тахты ерине коре эдилер.

Васиетнинъ таш левалары – устьлеринде Он Эмир (Исраиль халкъына Алладан берильген эсас эмирлер) язылгъан таш левалардыр. Оларны Рабби Синай дагъында, Исраильге васиет бергенде, Мусагъа берди.

Галилея – Фелестиннинъ шимали. Чокъ асырлар девамында башкъа халкъларнынъ къолунда олгъаны ичюн, Галилеяда тюрлю халкъларнынъ адамлары чокъ эди. Еудиенинъ сакинлери галилеялыларгъа юкъарыдан бакъа эдилер. Галилеянынъ Назарет шеэрчигинде Исанынъ яшлыгъы ве генчлиги кечти. Мында О, чокъ аджайип шейлер япты.

Давут – Шаулдан сонъ Исраильнинъ экинджи ве энъ намлы падишасы. О, тахткъа м. э. 1010 с. отурды. Давут Исраильни буюк девлет ве Ерусалим шеэрини Исраильнинъ пайтахты япты. О, кучьлю аскер ве улу шаир эди. Давут Зебур китабынынъ (Аллагъа айтылгъан йырлар ве дувалар) муэллифлеринден бири эди. О, Аллагъа ишанчлы олгъаны ичюн, Алла Исраиль тахтыны тек онынъ эвлятларына береджегини сёз берди. Еудий пейгъамберлерине коре, келеджекте бутюн дюньянынъ Падишасы оладжакъ Месих Давутнынъ сою оладжакъ. Шунынъ ичюн Исагъа даа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Давутнынъ Огълу – Давут падишанынъ дос-догъру эвляды. Иса Месих Давутнынъ эвляды олгъаныны билип, еудийлер Онъа «Давутнынъ Огълу» дей эдилер.

Денъиз хавузы – Мескеннинъ азбарында тургъан буюк бакъыр савут. Аллагъа хызметлерини башламаздан эвель руханийлер шу савутта абдест ала эдилер.

Дженнет – (къ. юн. Парадейсос; къ. еуд. Эден; рус. Эдем) Башланув китабында (2 б.) пек дюльбер багъча тасвир олуна, анда биринджи адамлар Алланен къонушып яшай эдилер. Бу багъчагъа «дженнет» дейлер. Адамлар Алланынъ Сёзюни тутмагъан сонъ, багъчадан къувулдылар ве энди агъыр иш япып ве ольдюриджи хасталыкъларгъа огърап яшамагъа меджбур олдылар. Дженнет акъкъында айткъан Месих бу аджайип ве гъамсыз яшайышкъа къайтмакъны ве Алланен бирликте эбедиен къалмакъны козьде тута эди.

Джеэннем – бакъ. Олюлернинъ дюньясы.

Дин къардашлары – иманлылар эксериетнен бир-бирине «дин къардашлары» дейлер, бойле этип, оларнынъ бир Алла Бабасы олгъаныны косьтерелер. Олар бир-бирини къайгъырып, бир къорантада киби, муаббет яшайлар.

Еудие – Фелестин дженюбиндеки виляет, онынъ ады исраилли къабилелеринден бирининъ бабасы Ехуда адынен багълы.

Еудий – бу сёзю (менбаа метинде – «иврий») биринджи кере Ибраимге (Баш 14.13), сонъ Юсуфкъа (Баш 39.14) ве Якъупнынъ (Исраильнинъ) бутюн эвлятларына нисбетен къулланылды. Сонъ Исраиль халкъына аит олгъан эр кесни ойле адландырып башладылар. Къырымтатарджа бир «еудий» сёзю къулланылса да, къ. еуд. «иврий» сёзю этник аитликни, «еудий» сёзю исе диний аитликни косьтере.

Еудийлер – башында Якъупнынъ огълу Ехуданынъ къабилесиндеки адамлар. Амма Инджильнинъ заманына бутюн чуфутларгъа «еудий» деп башладылар. Юханнен берильген Инджильде «еудий» сёзюнен сыкъ-сыкъ чуфутларнынъ башлыкъларыны адландыра эдилер.

Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу) – месихчилер джемиетининъ ве Иса Месихнинъ огретювининъ ильк адларындан бири (бакъ. Фаал 9.2; 22.4).

Иблис – бакъ. Шейтан.

Ибраим – Исраиль халкъынынъ биринджи баба-дедеси. Онынъ тарихы Башланув китабынынъ 12-25 бабларында икяе этиле. Алла оны сайлап, онъа васиет берди, тувгъан топракътан узакъ Ханаан топрагъына кочьмеге эмир берди, шу топракъны чокъсайылы несилине бермеге ваде этти. Башта онынъ ады Ибрам эди, амма сонъундан Алла онъа янъы «Ибраим» адыны берди. Ибраим ве онынъ апайы Саре Исхакъ огълунынъ догъувыны чокъ вакъыт бекледилер ве чокъ сынавлардан кечтилер. Ибраим исраиллилернинъ ве базы башкъа халкъларнынъ дедеси олды. Мукъаддес Китапта о – тюрлю агъыр алларда Алланынъ бутюн эмирлерини беджермеге азыр олгъан, Раббиге ишанч толу орьнектир.

Иманлылар топлашувы (иманлылар джемиети) – бир ерде яшагъан, даима топлашып, Аллагъа ибадет эткен ве Языны огренип, къонушкъан джемиетнинъ ады. Бу сёз тек ерли джемиетни дегиль, бутюн дюньяда Иса Месихке иман эткенлерни де анълата биле.

Император – Рим империясынынъ баш укюмдары. Онъа айры виляетлернинъ акимлери ве падишалары (меселя, Пилат ве Ирод) бойсуна эдилер. Биринджи императорнынъ ады Юлий Цезар олгъаны ичюн, башкъаларына да «кесар» дей эдилер.

Инджиль – бакъ. Къуванчлы Хабер.

Инсан Огълу – еудий тилинде бу ибаренинъ биринджи манасы «адам» эди. Даниял пейгъамбер шойле келеджек Падишагъа дей эди. Онынъ айткъанына коре, Алла бу Падишагъа бутюн халкълар устюнде укюм береджек (Дан 7.13-14). Иса бойле ибаренен сыкъ-сыкъ Озюни адландыра эди.

Инсафлыкъ – Алла инсафлыдыр, демек, Онынъ бутюн арекетлери акъикъаткъа ве адалетке эсаслана. Мукъаддес Китапкъа коре, Алла адамнынъ гуналарыны багъышласа, адам инсафлы ола. Адам Алланынъ истегенини беджерип, озь арекетлеринен инсафлыкъкъа ынтылмакъ керек.

Ирод – падишаларнынъ сюлялеси. Бу сюляле биринджи падиша Буюк Ироднынъ адынен адлана эди. Буюк Ирод – еудийлернинъ падишасы, м. э. 37-4 с. къадар бутюн Фелестин топрагъында акимлик япты. О, Исанынъ догъгъаны акъкъында эшитип, Вифлеемде янъы догъгъан балаларны ольдюрмеге эмир этти. Ирод Антипа – Буюк Ироднынъ огълу, м. э. 4 с. – м. с. 39 с. къадар Галилеяда акимлик япты. Ягъя оны къанунсыз эвленгенинде къабаатлагъаны ичюн, Ирод Антипа Ягъяны якъалап джезаламагъа эмир этти. Бундан гъайры, Ирод Антипа Исанен судда корюшти. Ирод Агриппа I – Буюк Ироднынъ торуны ве Ирод Антипа къардашынынъ огълу, м. с. 39-44 с. къадар Фелестинде акимлик япты. О, месихчилерни мераметсиз джезалап башлады. Онынъ эмиринен эльчи Якъуп ольдюрильди ве эльчи Пётр зиндангъа атылды. Фаалиет китабы Ирод Агриппанынъ олюмини бойле тасвирлей: путперест хызметчилери оны алла ерине корип, шерефлеп башладылар, ве о, шу шерефлерни къабул этти. Шу вакъыт Алланынъ мелеги Иродны азаплы хасталыкънен урды, ве Ирод шу хасталыкътан кечинди. Ирод Агриппа II – Ирод Агриппа I огълу. Эльчи Павел денъиз янындаки Кайсарея шеэринде онынъ алдында чыкъышта булунды. Ирод Агриппа II м. с. 44-70 с. къадар Фелестиннинъ бир къач виляетинде акимлик япты. Сонъ о, Римге кочип, анда м. с. 100 с. къадар яшады.

Иса – (къ. еуд. Ешу, Ешуа; Ехошуа адынынъ къыскъартылгъан шекили) еудий адларындан бири. Онынъ манасы – «РАББИ къуртара».

Исраиль – бакъ. Якъуп.

Керувлар – мелеклернинъ хусусий бир чешити. Мукъаддес Китапта керувлар Аллагъа якъын ве Онынъ тахты янында хызмет эткен неснелерни киби тасвирленелер. Онынъ ичюн Мескенде ве Сарайда керувларнынъ ресимлери бар эди.

Кинаели икяе – кенълешкен къыяславдыр, о, эр вакъыт тапмаджа, тасавур этюв усуллары къулланыла. Еудийлернинъ адетинде тек акъыл огреткен къыскъа икяе дегиль де, аталар сёзлери, айтымлар, тапмаджалар, къанатлы сёзлер, икметли сёзлер, аллегорияларгъа да «кинаели икяе» дей эдилер. Кинаели икяени анъламакъ ичюн башыны чалыштырмакъ керек. Кинаели икяелер Шаркъта кенъ даркъалгъан эди. Оларны уйдургъан ве анълагъан адамларгъа «икметли» дей эдилер.

Кок Падишалыгъы – бакъ. Алланынъ Падишалыгъы.

Корюшюв Чадыры – бакъ. Мескен.

Къадимий арамий тили – къадимий еудий тилине ве аз дереджеде арап тилине сойдаш тили. Бу тильде Даниял ве Узеир китабынынъ бир къач бабы язылды. Фелестинде, Иса Месихнинъ яшагъан вакъытта, бу еудийлернинъ лакъырды тили эди.

Къадимий еудий тили – бу тильде деерлик бутюн Эски Васиет язылгъан. Янъы Васиет язылгъан заманында, Фелестин сакинлери онъа сойдаш олгъан арамий тильде лаф эте эдилер, башкъа халкъ векиллеринен исе сыкъ-сыкъ къадий юнан тилинде къонуша эдилер.

Къадимий юнан тили – Эскендер Зулькарнайннынъ запт этмелеринден сонъ, юнан тили шаркъий Акъ денъиз ялысында халкъара тиль олды. Янъы Васиет, чокъча адам окъуп олсун деп, юнан тилинде язылды.

Къандиль – Мескеннинъ ве сонъундан Сарайнынъ ичини ярыкълатмакъ ичюн къулланылгъан еди ягълы чыракълы лампа (бакъ. Чыкъ 25).

Къандиль

Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат) – Муса пейгъамбер вастасынен Исраиль халкъына берильген Алланынъ Къануны. Мукъаддес Китапнынъ биринджи беш китабына (Тевраткъа) да «Къанун» дейлер, чюнки анда эм къанун, эм онынъ берильген тарихы бардыр. Къанун исраиллилерге тафсилятлы огютлер бере, оларнынъ диний ве ичтимаий яшайышыны бельгилей, яхшылыкъ ве адалет къаиделери тайинлей эди. Къанунда адамларгъа Алланынъ ирадеси ачыла. Амма озю озюнден Къанун оны бозгъан адамларны гуна джезасындан къорчалап оламай. Онынъ ичюн Янъы Васиетте Къанун хайыргъа къаршы къоюла.

Къанун оджалары – Мукъаддес Языны ве биринджиден Мусанынъ Къануныны теренден огренип анълаткъан адамлар. Олар Къанунны язып ала, огрене, анълата, къуллана ве адамларгъа огрете эдилер. Бойле адамларны еудий джемиетинде буюк урьмет эте эдилер.

Къокъулы шейлер. Алоэ – осюмлик, онынъ япракъларындан къыйметли къокъулы ягъ япа эдилер. Дефн этмезден эвель олю сарылгъан басмагъа бу къокъулы ягъны синъдире эдилер. Либан – экзотик осюмликнинъ къурутылгъан сакъызы. Оны якъкъанда къокъулы тютюн чыкъа эди. Либан тютетюви башта Чадырда, сонъ Ерусалим Сарайында бахшыш кетирювнинъ бир чешити эди. Мюр – паалы къокъулы ягъ, дженюбий тереклернинъ сакъызындан азырлана. Оны тиббиетте азапларны эксильтмек ве олюни дефн эткенде ягъламакъ ичюн къуллана эдилер.

Къуванчлы Хабер – (къ. юн. эвангелион) Эски Васиетте анъылгъан, Иса Месихнинъ ер юзюне кельгенинен илян этильген хабер. Онынъ манасы шунда ки, Алла адамларны севгени ичюн, Озь Огълуны ерге ёллады, Онынъ хачта ольгени ве тирильгенинен бутюн адамларгъа гуналардан ве эбедий олюмден къуртулыш ёлу ачылды. Бу хабер месихчилер иманынынъ эсасы олды. «Эвангелион» сёзюнен «Инджиль» сёзюнинъ пейда олувы да багълы. Кечче бу сёзнен Иса Месих акъкъында икяе эткен дёрт китапны адландырып башладылар.

Къурбан ери – бир тёпелик, онынъ устюнде къурбан чалынгъан айванларнынъ бутюнини я да бир къысмыны якъа эдилер. Къурбан ери эксериетнен ташларнен япыла эди, амма Корюшюв Чадырында еринден авуштырмагъа мумкюн олгъан, тахтадан япылып маденнен къаплангъан сою бар эди. Ондан гъайры, къокъулы отларны якъмакъ ичюн, маденден япылгъан кучюк къурбан ерлери де бар эди.

Къурбан ери

Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв – Мусанынъ къануны боюнджа еудийлер Аллагъа къурбан кетире эдилер. Айванны сойып, оны бутюнлей я да къысмен къурбан ерине къойып якъа эдилер. Эгер эт къалса, оны адамлар озьлери ашай эдилер. Мусанынъ заманындан башлап, Алла къурбанлар тек бир ерде кетирильгенини талап этти: башта Корюшюв Чадырында, сонъ Алланынъ Сарайында. Къурбан чалмагъа тек руханийлернинъ акъкъы бар эди. Айванлардан гъайры, бахшыш оларакъ отьмек, шарап, зейтюн ягъы, берекетнинъ биринджи мейваларыны кетире эдилер. Къурбанларнынъ ве бахшышларнынъ бир къач чешити бар эди: япылгъан гуна ичюн къурбан, Алланынъ яхшылыкълары ичюн бахшыш, берильген адакъ ичюн къурбан, озь истегинен кетирильген къурбан я да бахшыш. Бойле къурбанлар ве бахшышлар Алланен бирликте адамнынъ ашагъан ашы киби эди. Исраиллилер Аллагъа кетирген къурбанлар ве бахшышларнынъ бир къысмы руханийлерге ве левийлилерге бериле эди. Янъы Васиетке коре, Месихнинъ хач устюндеки олюми – бутюн инсаниетнинъ гуналары ичюн кетирильген къурбандыр.

Къуртарыджы – бакъ. Къуртулыш.

Къуртулыш – Мукъаддес Китапта бу сёз Алла адамгъа я да бутюн халкъкъа япкъан ярдымыны, оларны телюке ве душманлардан къуртаргъаныны анълата. Амма баш манада къуртулыш – иманлыларнынъ бутюн гуналарындан къуртулышы, Алланен мунасебетте булунув ве эбедий омюрдир. Янъы Васиетке коре, адамларгъа бу имкянны Иса Месихнинъ хач устюнде ольгени ве тирильгени бере, ве эр бир адам Месихке иман этип къуртулыш ала. Эски Васиетте Исраиль халкъыны Мысыр эсиринден къуртаргъан Аллагъа «Къуртарыджы» дей эдилер. Месихчилер бу адны Иса Месихке де берелер, чюнки О, Озюнинъ къурбанлыкъ олюминен Онъа иман эткенлерни гуна ве олюм укюмдарлыгъындан къуртарды.

Лепра хасталыгъы – бакъ. Тери хасталыгъы.

Либан – бакъ. Къокъулы шейлер.

Маясыз Пишкен Пите Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Мелеклер – Аллагъа хызмет эткен рухлар. Олар адамларгъа Алланынъ эмирлерини бильдирелер ве ярдым этелер. Мукъаддес Китапта базы энъ белли мелеклернинъ адлары бар – Микъаиль, Джебраиль. Бир заманларда мелеклернинъ бир къысмы Аллагъа къаршы чыкътылар ве Иблиснинъ тарафыны алып, Аллагъа ибадет этмектен вазгечтилер. Ойле мелеклерге «тюшкен мелеклер» деп айталар.

Мелкиседек – Салим шеэрининъ падишасы ве руханийи. Ибраим онъа арбий гъаниметнинъ он пайындан бир пайыны берген сонъ, Мелкиседек оны багъышлады (Баш 14.17-20). Еудийлерге мектюпте Мелкиседекнинъ руханийлиги Месихнинъ руханийлигине тенъ къоюла (Еуд 5.6).

Месих – (къ. еуд. Машиах; къ. юн. Христос) сёзю-сёзюне «ягънен сюртюльген» манасыны анълата. Къадимий Исраильде Алла Озь хызметине сайлагъан руханийлер, пейгъамберлер ве падишалар зейтюн ягъынен сюртюле эдилер. Пейгъамберлернинъ ярдымынен еудийлерге айткъанына коре, Алла дюньягъа Месихни ёлламагъа сёз берди. О, Исраиль халкъыны къуртарып, дюньянынъ халкъларына эбедиен падишалыкъ этеджек эди. Исанынъ вакътында еудийлер кергинликнен Къуртарыджынынъ келеджегини беклей эдилер. Оларнынъ умют эткенине коре, О, оларны эджнебий баскъынджылар – римлилерден азат этип, Исраильнинъ эвельки шуретини тиклейджек эди. Амма дюньягъа кельген Къуртарыджы – Иса Месих – даа чокъ шей япты. О, бутюн инсаниетни гуна къуллугъындан ве олюмден къуртарды. Онынъ ярдымынен Алла адамларгъа янъы эбедий васиетни берди.

Месихнинъ душманы – (къ. юн. антихристос) яманлыкъ озю олгъан шахыс. О, дюньягъа Месихнен дженк этмек ичюн келеджек, амма сонъунда Месих оны енъеджек. Юхан Месих акъкъында ялан айткъанларгъа ве шунынънен Къуванчлы Хаберге къаршы чыкъкъанларгъа да «Месихнинъ душманлары» дей. Иса сонъки вакъытларда пейда оладжакъ «ялан месихлер» (къ. юн. текликте псевдохристос) акъкъында эвельден хабер бере.

Месихчи – Иса Месихнинъ тарафдары, Оны озь Къуртарыджысы киби къабул эткен ве Онынъ огретювине коре яшамагъа тырышкъан адам.

Мескен (Корюшюв Чадыры) – ерини денъиштирмеге мумкюн олгъан буюк Мукъаддес Чадыр. Алланынъ эмирине бойсунып, исраиллилер оны ясап, сахрада юрген вакътында озьлеринен ташый эдилер. Чадырда Васиет Сандыгъы сакълана эди. Исраиллилернинъ ордусында бу ер Алланынъ Эви сайыла эди. Чадыр огюнде еудийлер Аллагъа ибадет эте ве къурбан чала эдилер. Сулейман Ерусалимде Алланынъ Сарайыны къургъан сонъ, Мукъаддес Чадыр анда кочьти.

Мескен (Корюшюв Чадыры)

Мукъаддес (азиз) – бу сёз биринджиден Алланы анълата. Алла ичюн айырылгъан эр шей де мукъаддестир, булар: Алланынъ Сарайы, Аллагъа хызмет этмек ичюн къулланылгъан шейлер ве Онъа ибадет эткен адамлар (Тевратта – Исраиль халкъы, Инджильде – иманлылар топлашувы). Инджильде бутюн месихчилер озьлерининъ дегиль, лякин Мукъаддес Алланынъки олгъанлары ичюн, «азизлер» деп адландырдылар. Ондан гъайры, бу сёз шахсий ве рухий темизликни косьтермек мумкюн.

Мукъаддес Рух – Алланынъ Руху. Онъа эм Бабасына, эм Огълуна Алланынъ бутюн хусусиетлери менсюптир. Инджиль китабына коре, Иса Месихке иман эткен адамлар Мукъаддес Рухны къабул этелер. О, оларны огрете ве кучь бере.

Мысыр – Египет, Фелестинден дженюбий гъарп тарафында ерлешкен мемлекет. Къадимий еудийлер анда 400 йыл яшадылар. Мысырлыларнынъ зулумы чокълашкъанда, Рабби еудийлерни андан азатлыкъкъа алып чыкъты.

Мюр – бакъ. Къокъулы шейлер.

Нух – къадимий заманда Алла бозукъ инсаниетни ёкъ этмеге истеди. Тек бир инсафлы олгъан Нухны ве онынъ къорантасыны къалдырмагъа разы олды. Нух, Алланынъ эмирини алып, буюк бир сандыкъ къурды да, бутюн къорантасыны анда алды. Олар сандыкъкъа киргенинен, бутюн дюньяда сув ташкъыны башланды. Бу ташкъындан тек Нухнынъ къорантасы къуртулды. Сонъ олардан янъы инсаниет догъды (бакъ. Баш 6–9).

Одев (одеме) – пара тёлеп, бир адамнынъ я да бутюн халкънынъ къуллукътан я да эсирден азат этилюви. Иса Месихнинъ къурбан оларакъ берильген джаны Онъа иман эткенлерни гуна ве эбедий олюмнинъ къуветинден къуртаргъан одев олды.

Одеме Куню – бакъ. Байрамлар.

Олюлернинъ дюньясы (къ. еуд. Шеол; къ. юн. Гадес) – Тевратта язылгъанына коре, адам ольген сонъ олюлернинъ дюньясына тюше. Олюлер дюньясыны косьтермек ичюн даа бир сёз къулланыла эди – джеэннем. Инджильде джеэннем олюлер гуналары ичюн джезагъа огъратылгъан ер, деп сайыла. Келип чыкъышынен бу сёз Ерусалим янында олгъан Хинном вадийинен (къ. еуд. Ге-Хинном) багълы. Шу ерде эр вакъыт чёплюк ве къалымты якъа эдилер. Шунынъ ичюн джеэннем сёзюнинъ манасы гуналыларнынъ олюминден сонъ азап чекеджек ерини анълата.

Он пайда бир пай – берекетнинъ он пайда бир пайы. Исраиллилер оны руханийлерге Раббиге бахшыш оларакъ бермек керек эдилер. Бу пай Сарайнынъ кечинмесине, руханийлернинъ тамакъларына ве озьлери озьлерини бакъып оламагъан адамларгъа ярдым оларакъ масраф этиле эди.

Пейгъамбер – Алланынъ ирадесини илян этмек ичюн, Рабби сайлагъан адам. Мукъаддес Рухнынъ тесиринде лаф эткен пейгъамберлер келеджекте оладжакъ вакъиаларны ачмакътан гъайры, огретиджи ве къабаатлайыджы олып, адамларны тёвбе этмеге ве Аллагъа чевирильмеге чагъыра эдилер. Пейгъамберлер, Месих даа догъмаздан эвель, Онынъ келеджеги акъкъында айта эдилер. Эски Васиетте чокъ пейгъамберлер акъкъында тариф этиле ве оларнынъ пейгъамберликлери косьтериле; Эски Васиетнинъ чокъусы китаплары оларнынъ адынен адлангъан. Пейгъамберлер Янъы Васиетте де анъыла – бу, Мукъаддес Рухнынъ кучюнен лаф эткен ве Алла оларгъа ачкъаныны башкъаларына огреткен иманлылар.

Песах – бакъ. Байрамлар.

Понтий Пилат – римли аким, Иса джезалангъан вакъытта Еудиенинъ акими (м. с. 26-36 с.). Онынъ разылыгъыны алмайып, адамны джезаламагъа олмай эди. Тек Понтий Пилат олюм джезасыны тасдыкълай эди. Еудий башлыкъларынен яхшы мунасебетте олмаса да, исьян котермесинлер деп, эксериетнен оларнынъ талапларыны беджере эди.

Пут – халкълар табынгъан, бирде-бир аллагъа ошагъан эйкель я да даа башкъа бир шей.

Раатлыкъ куню – (къ. еуд. шаббат) джумаэртеси, исраиллилернинъ мукъаддес куню. Шу кунни олар бир тюрлю иш япмайып, Аллагъа багъышламакъ керек эдилер. Инджиль заманында раатлыкъ куню шеэр диварындан бир километрден зияде узакълыгъына кетмек ясакъ этиле эди. Единджи йыл да хусусий олып, шу йылы топракъ ишленильмейджек эди. Еди кере еди йыл кечкен сонъ, эллинджи йыл Юбилей йылы деп илян этиле эди. Шу йылы борджлар багъышлана эди, топракъ исе эвельки сабыларгъа къайтарыла эди.

Равви (Раввуни) – къ. еуд. сёзю-сёзюне «меним улу». Бойле сёзнен урьметли адамларгъа, эксериетнен оджаларгъа дей эдилер.

Рим – Янъы Васиетте тасвир олунгъан вакъыткъа къадар Рим шеэри Акъ денъиз этрафындаки чокъ мемлекетлерни, шу джумледен Фелестин топракъларыны да бойсундырды ве буюк империянынъ пайтахты олды. Фелестин топрагъында, башкъа ерлерде киби, римлилер озь ордусыны къалдырып, эр бир къаршылыкъны таш юрекнен ёкъ эте эдилер. Бунынънен берабер, буюк империягъа менсюплик, икътисадият ве тюрлю къысымлар арасында фикир денъишювге ёл ача эди. Рим империясынынъ гражданларына (оларнынъ бири эльчи Павел де олды) бутюн империяда айры акъ-укъукъ бериле эди. Меселя, судда олар императорнынъ укюмини талап этип ола эдилер.

Руханийлер – Мескенде ве сонъунда Ерусалимнинъ Сарайында къурбанлар ве бахшышлар ичюн джевапкяр олгъан, Аллагъа хызмет эткен адамлар. Тек Харуннынъ эвлятлары руханий олмакъ мумкюн эдилер. Руханийлер он эки болюкке айырылып, невбетнен хызмет эте эдилер. Олар Къанунда къайд этильген махсус урбаны кие эдилер. Бу урбанынъ эсас къысмы эфод эди. Онынъ огдеки ве арттаки къысмы бар эди. Бу къысымлар бир-бирине четлеринен къайышларнен пекитиле эди. Руханийлернинъ башында баш руханий олды; о, Алланынъ огюнде Исраиль халкъынынъ векили эди. Онынъ урбасы бунынъ темсили эди, хусусан устюнде он эки дегерли ташы олгъан оглюгидир. Шу ташлар устюнде он эки Исраиль къабилесининъ адлары язылгъан эди.

Руханийлер

эфод

Саддукийлер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири эди. Юксек Шуранынъ чокъусы азалары, баш руханийлер ве оларгъа якъын адамлар саддукийлер эди. Башкъа, ферисе фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Языны таный ве агъзавий риваетлерге инанмай эдилер. Меселя, къыямет куню эписи олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына инанмай эдилер.

Салым топлайыджы – Фелестинде Рим империясынынъ хазинесине берги топлагъан, ерли халкътан олгъан бир мемур. Олар Рим акимиетине хызмет эткенлери ичюн (бойле хызмет Къанунгъа къаршы эди), еудийлер бу мемурларны севмей эди, чюнки салым топлайыджылар халкътан арткъач акъча топлап, озьлерине къалдыра эдилер.

Самарие – Ерусалим шималинде, Галилеянынъ дженюбинде ерлешкен Фелестин виляети. Ассурие (Ашшур) укюмдарлыгъы заманында Исраильнинъ шималий къабилелеринден ве башкъа мемлекетлерден кочип кельген халкълар бу ерге сюргюн этильдилер. Мемлекетте къалгъан еудийлернинъ эвлятлары ве кочип кельген халкълар самариелилер олдылар. Еудийлер киби, самариелилер Мусанынъ Къануныны къабул эте, амма чокъ шейни башкъаджа анълай эдилер. Меселя, олар Аллагъа Ерусалимде дегиль, Геризим дагъында ибадет эте эдилер, анда оларнынъ баш ибадет ери бар эди. Еудийлер ве самариелилер бир-бирини имансыз сайып, къонушмай эдилер.

Саре – Ибраимнинъ апайы, Алла оны акъайынен берабер сайлады. Сайланмаздан эвель онынъ ады Сарей эди, сайлагъан сонъ Алла онъа Саре адыны берди. О, Аллагъа садыкъ олып ве Онынъ вадесини беклеп, акъайынен сеяат агъырлыкъларыны больди. Бутюн омюри баласыз олып, къартайгъан сонъ, Ибраимге Исхакъ огълуны догъурды.

Синагога – Языны окъумакъ, дува этмек ве диний адетлерни огренмек ичюн еудийлернинъ топлашувы, эм де бойле топлашувлар ичюн эв. Синагогада топлангъанда, адий иштиракчининъ биле Языдан парчаны окъумагъа ве окъугъан парчаны топлашувгъа анълатмагъа акъкъы бар эди. Сарайгъа бакъкъанда, синагогаларда къурбан чалынмай эди. Еудийлер яшагъан эр бир шеэрде ич олмадым бир синагога бар эди.

Синай – сахрадаки (земаневий Мысырда) дагънынъ ады. Шу дагънынъ устюнде Алла Мусагъа Он Эмирни багъышлады. Корюнгени киби, бу дагъ къадимий заманларда Хорев деп адлана эди, бугунь исе Джебель-Муса деп адлана.

Сион – Ерусалим шеэри ерлешкен байырнынъ ады. Шунынъ ичюн «Сион» дегенде, эксериетнен Ерусалим козьде тутула. Кочьме манада бу сёз Алланен бирликте инсафлылар яшагъан коктеки Ерусалим шеэрини козьде тута.

Сувгъа батырылып чыкъув – (къ. юн. баптисма) энъ муим диний мерасимлернинъ бири; диний джемиетке алынувны косьтере. Янъы Васиетте сувгъа батырылып чыкъувнынъ эки чешити косьтериле. Башта Ягъя, озьлерини Аллагъа багъышламакъ ве гуналарындан тёвбе этмеге истеген адамларны сувгъа батырып чыкъара эди. Иса Месихнинъ олюми ве тирилювинден сонъ сувгъа батырылып чыкъув даа терен мана ала: адам эвельки гуналы яшайышындан вазгечип, санки оле, амма Месихнен бирликте янъы омюрге тириле. Бойле сувгъа батырылып чыкъувдан сонъ адам Мукъаддес Рухны къабул эте. Кочьме манада Янъы Васиет Исанынъ «сувгъа батырылып чыкъувы»ны Онынъ азапларына къошулувны киби анълата, «Рухкъа батырылып чыкъув» акъкъында айткъанда, Мукъаддес Рухны къабул этювни козьде тута.

Сулейманнынъ Эйваны – Сарайнынъ шаркъ тарафындаки къапалы колонналы бина. Анда чокъ адам топлаша биле эди.

Теврат – бакъ. Къанун.

Теклиф пителери ичюн стол – башта Мескеннинъ, сонъунда Сарайнынъ ичинде тургъан стол. Руханийлер онынъ устюне даима Раббиге бахшыш оларакъ, он эки пите къоя эдилер.

Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы) – Мукъаддес Китапта адлангъан чешит тюрлю тери хасталыгъы. Бойле хасталыкъ адамны арамлай эди, ве о, бутюнлей тедавийленмегендже, башкъа адамлардан айры яшамакъ керек эди.

Тёвбе этюв – адам эвельки яшайышы гуналы ве Алла онен разы олмагъаныны анълап, Алладан, гуналары ичюн афу сорай, келеджекте гуна япмайып, Аллагъа хызмет этмеге сёз бере.

Фериселер – Янъы Васиет девринде еудийлернинъ эки диний фыркъасындан бири. Башкъа, саддукийлер фыркъасына, бакъкъанда, олар тек Мукъаддес Язынынъ дегиль де, чокъ ягъзавий риваетлернинъ талапларыны да дикъкъатнен беджермеге тырыша эдилер. Къыямет куню олюлер тирилип, Алланынъ огюнде тураджакъларына да инана эдилер. Олар элял темизликни беджерип, халкъ арасында буюк итибарнен файдалана, диний ве къатты къаиделеринен гъурурлана, диний къаиделерини къатты тутмагъан адамларны исе севмей эдилер.

Хайыр – Янъы Васиетнинъ эсас диний терминлеринден бири. Бу сёзнинъ манасы – Алладан адамгъа берильген хайырлы бахшыш. Алла оны бирде-бир ишлер ичюн дегиль де, Озь истегинен бере. Шунынъ ичюн хайыр Къанундан фаркъ эте. Къанун адалетликке коре Алланен адам арасында ве адамлар арасында олгъан мунасебетлерни тертипке къоя: эр бир адам озь акъкъыны ала. Энъ буюк хайыр – иманлыларгъа ачылгъан Алланен эбедий омюрдир.

Хач – Рим императорлыгъында Иса Месихнинъ вакътында энъ агъыр джинает япкъанларны хач устюне мыхлап, олюм джезасына огърата эдилер. Хачны, ерге сокъулгъан дирекке къалын бир тахта мыхлап, япа эдилер. Джезалангъанларны хачкъа мыхлап, я да багълап, чекишип ольмеге къалдыра эдилер. Бойле джеза энъ къоркъунчлы ве масхаралыкъ джезасы эди. Джинаетчи озь тахтасыны джезаланаджакъ ерине озю алып бара эди. О вакъытта «озь хачыны ташымакъ» ибареси пейда олды. Иса Месих хачкъа мыхлангъан сонъ, бу алет Иса берген къуртулыш ве омюрнинъ бельгиси олды.

Чалашлар Байрамы – бакъ. Байрамлар.

Шейтан (Иблис, Беэльзебул) – Мукъаддес Китапта Алланынъ эсас душманына нисбетен бир къач сёз къулланыла. Къ. еуд. сатан сёзю (бундан «Шейтан» сёзю келип чыкъты) «душман» манасыны анълата. Къ. юн. диаболос (бельки, бу сёзден «Иблис» сёзю келип чыкъты) «алдатыджы, ийлекяр» манасыны ташый. Арам рухларнынъ башына нисбетен Беэльзебул ады да къулланыла. Шейтан ве онъа бойсунгъан рухлар адамларны алдата, оларгъа Аллагъа кельмеге кедер этелер, оларны эбедий олюмге кетирмеге тырышалар. Аллагъа къаршы чыкъкъан адамлар Шейтаннынъ тесирине огърайлар. Сырларнынъ ачылувы китабында, бир кунь ола, Шейтан бутюнлей енъиледжеги ве ёкъ этиледжеги акъкъында тариф этиле.

Эбедий омюр – Мукъаддес Китапкъа коре, бу дюньяда олюмсиз булунув дегиль де, Алланен бирликте янъы дюньядаки къасеветсиз омюрдир. Иманлылар ичюн оларнынъ Алланен бойле аралары артыкъ бу дюньяда башлана. Амма керчек эбедий омюр тек ердеки омюрлери биткен сонъ башлана.

Эзов оту – еудийлернинъ диний мерасимлеринде къулланылгъан от. Руханийлер эзов отунынъ япрагъы я да пытагъыны шингенликке (меселя, къурбаннынъ къанына) батырып, адамгъа я да бир шейге септирип, оны элялладылар ве азиз эттилер.

Эльчи – къ. юн. апостолос «бирде-бир вазифенен ёлланылгъан адам, хаберджи» манасыны анълата. Инджильде бу, Иса Месих сайлап Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн, ёллагъан адамдыр. Эльчи унваны адам ичюн буюк месулиет эди: Месих коктеки Падиша олгъаны киби, эльчи – Онынъ ер юзюнде олгъан векилидир. Биринджи эльчилер Исанынъ энъ якъын шегиртлери эди. Олар эр вакъыт Онынъ янында эдилер. Месих олип, тирильген сонъ, айны хызметке чагъырылгъан Павел де озюне «эльчи» деди. Къуванчлы Хаберни даркъаткъан башкъа адамларны да, меселя, Барнабаны, ойле адландырмакъ мумкюн эдилер.

Элял – Мусанынъ Къанунына коре, исраиллилер дикъкъатнен арамны элялдан айырмакъ керек эдилер. Базы айван, къуш, балыкълар ве чешит шейлер ве ашлар арам сайыла эди. Базы алларда адамлар да арам сайылды. Меселя, лепра хасталыгъынен хаста олгъан, олюге тийген адам, я да къан акъувнен чекишкен я да якъынларда бала тапкъан къадын арам ола эдилер. Арам олгъан адамларгъа диний мерасимлерде иштирак этмеге ве элял шейлерге тиймеге мумкюн олмай эди. Арамлыкънынъ себеби ёкъ этильген сонъ, элял олмакъ ичюн, адам белли мерасимлерни кутьмеге ве темизленмеге керек эди.

Эски Васиет – бакъ. Васиет.

Эфод – бакъ. Руханийлер.

Юбилей йылы – бакъ. Раатлыкъ куню.

Юксек Шура – (къ. юн. Синедрион; къ. еуд. Санхедрин) руханийлер, къанунджылар ве башкъа урьметли адамларнынъ топлумына Юксек Шура дей эдилер. Онынъ эркянына етмиш адам кире эди. Юксек Шурада тек диний дегиль, башкъа меселелер де чезиле эди; бу шура еудий халкъыны римлилер огюнде такъдим этип, юксек укюм вазифесини де беджере эди. Янъы Васиет вакътында шуранынъ муим къарарларыны Рим акимиети тасдыкълай эди.

Ягълав – бир диний мерасим. Адамнынъ башына ягъ якъылып я да силинип, адамны Алла сайлап бир муим хызметке чагъыргъаныны косьтере эди. Бундан сонъ адам падиша, руханий, базы вакъытта пейгъамбер олып, онъа берильген вазифелерни беджермеге башлай эди. Кочьме манада «ягълав» сёзю бир адам Алланынъ хызметине сайлангъаныны ве багъышлангъаныны анълата.

Язы (Язылар) – Янъы Васиетте Эски Васиетке «Язы» я да «Язылар» дей эдилер. Янъы Васиет язылгъан сонъ, Оны да Языгъа кирсеттилер.

Якъуп – Исхакъ ве Рефикъанынъ эки огъулларындан бири. Якъуп озь эгиз агъасы Исавдан сонъ догъгъанына бакъмадан, Алла оны сайлап, биринджи огъул акъкъыны берди. Якъупнынъ он эки огълундан еудий халкъынынъ он эки къабилеси пейда олды. Алла онъа Исраиль адыны берди. Сонъ онынъ бутюн огъулларына – еудий халкъына «Исраиль» дей башладылар. Якъуп адыны башкъа адамлар да, меселя, эльчилерден экиси ташыдылар.

Якъын адам – сёзю-сёзюне «янында олгъан бирев». Тевратта айны койнинъ сакини, джемиетнинъ азасы, къабиледештир. Оларгъа нисбетен белли къаиделерни кутьмек керек эди. Янъы Васиетте Иса «якъын» сёзюнинъ манасыны кенълештирди ве таныш олмагъан адам биле якъын олмакъ мумкюнлигини косьтерди.

Янъы Васиет – бакъ. Васиет.

Теврат ве башкъа тарихий китапларда къулланылгъан ольчюлер

Къадимий заманларда чешит халкъларда узунлыкъ, агъырлыкъ ве шингенлик ольчемек ичюн тюрлю системалар къулланыла эдилер. Бугуньки куньге базы ольчюлер меселесинде алимлер аля даа екяне бир фикирге кельмедилер.

Метиннинъ къолай къабул этильмеси ичюн, бу терджимеде биз ольчюнинъ земаневий метрик системасыны къулландыкъ. Эгер къадимий метинде ольчюлер къарарнен берильсе, биз оларны земаневий эквивалентине якъынлаштырдыкъ. Бунен берабер сноскаларда къадимий метиндеки ольчюлерни де бердик.

Узунлыкъ ольчюлери

Аммах (Баш 6.15) – тирсектен башлап орта пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 45-50 сантиметр. (Бир аммах – бир тирсек узунлыгъы, я да ярым метр.)

Зерет (Чыкъ 28.16) – керильген къолнынъ баш пармагъынынъ уджундан чинатий пармакънынъ уджунадже олгъан узунлыкъ, къарарнен 23-25 сантиметр. (Бир зерет – бир къарыш, я да метрнинъ дёртте бири, я да черик метр.)

Тофах (Ехез 40.5) – авуч кенълиги, къарарнен 7,5-9 сантиметр.

Эцба (Йрм 52.21) – баш пармакънынъ кенълиги, къарарнен 2 сантиметр.

1 аммах = 2 зерет = 6 тофах = 24 эцба

Сепильген шейлернинъ ольчюлери

Хомер (Лев 27.16) – бесе-белли, бу сёзнинъ башлангъыч манасы – бир эшекнинъ юкю; къарарнен 220 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир хомер – беш чувал.)

Летек (Хош 3.2) – бесе-белли, хомернинъ ярысы; къарарнен 110 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир летек – эки бучукъ чувал.)

Эфа (Чыкъ 16.36) – Тевраттаки сепильген шейлернинъ эсас ольчюси, къарарнен 20-22 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир эфа – бир буюк къопкъа, я да ярым чувал.)

Сеа (Баш 18.6) – эфанынъ учьте бир къысмы, къарарнен 7 литрге тенъ кельген ольчю. (Бир сеа – бир буюк савут.)

Омер (Чыкъ 16.16, 36) – эфанынъ онда бир пайы, эки литрге тенъ кельген ольчю. (Бир омер – бир чанакъ.)

Къав (4 Пад 6.25) – къарарнен, эфанынъ йигирмиде бир пайы, бир литрге якъын кельген ольчю. (Бир къав – ярым чанакъ.)

1 хомер = 2 летек = 10 эфа = 30 сеа = 100 омер = 200 къав

Шингенлик ольчюлери

Кор (3 Пад 4.22) – эм шинген, эм сепильген шейлернинъ ольчюси. Бир кор, къарарнен, бир хомерге (200-220 литрге) тенъ келе эди. (Бир кор – беш чувал, я да беш чапчакъ.)

Бат (3 Пад 7.26) – Тевраттаки шинген шейлернинъ эсас ольчюси. Ехезкель китабында 45.11 бат эфагъа тенъ келе. Бу ольчю, къарарнен, 20-22 литрге якъын эди. (Бир бат – бир буюк къопкъа.)

Хин (Чыкъ 29.40) – бесе-белли, батнынъ алтыда бир пайы, я да 3,7 литр. (Бир хин – эки чанакъ.)

Лог (Лев 14.10) – хиннинъ он экиде бир пайы, къарарнен 300 мл этрафында шинген шейлернинъ уфакъ ольчюси. (Бир лог – бир кучюк бардачыкъ.)

1 хомер = 1 кор = 10 эфа = 10 бат = 60 хин = 720 лог

Агъырлыкъ ольчюлери

Къадимий заманларда пара ёкъ эди, эсаплашкъанда исе ольчюге коре я алтын, я даа эксериетнен кумюш тёлей эдилер. Окъумагъа къолай олсун деп, буюк микъдарларны косьтермек ичюн, метрик системасынынъ эквивалентлерини къулланалар. Эсас кумюш акъчаны (шекельни) бельгилемек ичюн, терджимеде «кумюш» сёзю къулланыла. Сноскаларда къадимий метиннинъ догърудан-догъру сёзлери бериле.

Киккар (Чыкъ 38.25) ве шекель – Теврат заманларындаки Сурие ве Фелестинде олгъан эсас ольчюлер. Бир киккар – 30 килодан бираз зияде, бир шекель –10 граммдан бираз зияде эди. Чешит ерлерде там эквивалентлер бири-биринден фаркъ этмек мумкюн эди, шунынъ ичюн бир киккарда къач шекель олгъаныны догъру тайинлемек къыйындыр, умумий оларакъ 3 000 – 3 600. (Бир киккар – бир чувал; бир шекель – бир кумюш.)

Мане (3 Пад 10.17; Узеир 2.69) – орта бир ольчю, бесе-белли, Вавилондан келе, къарарнен 0,5-0,6 килограмм.

1 киккар = 60 мане = 3 000 шекель

Шекель гъает къыйметли мадделерни ольчегенде, даа да кучюк парчаларгъа болюне эди:

Бека (Баш 24.22) – ярым шекель.

Гера (Чыкъ 30.13) – шекельнинъ 1/20 къысмы.

1 шекель = 2 бека = 20 гера

Эски Васиет деври хронологиясы

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 2300 – 1050 с.)

Эски Васиет деври хронологиясы (м.э. 1050 – 400 с.)

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Пейгъамберликлер | | Пейгъамберликлернинъ беджерилюви

Баш 18.18 Ибраимден улу ве кучьлю халкъ асыл оладжакътыр; Ибраим вастасынен ер юзюндеки бутюн халкълар эйилик тападжакълар.

Иса, Ибраимнинъ эвляды олып, бутюн халкъларгъа хайыр этеджек

Фаал 3.25 Сиз исе пейгъамберлернинъ эвлятларысынъыз ве Алла баба-деделеринъизге берген васиетнинъ мирасчыларысынъыз. Алла Ибраимге айткъанына коре, ер юзюндеки бутюн халкълар онынъ эвляды ичюн яхшылыкъ кореджеклер.

Микъа 5.2 Сен де, Вифлеем-Эфрата, Ехуданынъ баш шеэрлери арасында кичик олсанъ да, сенден Мен ичюн Исраильнинъ Башлыгъы чыкъаджакъ. Онынъ тамырлары заманларнынъ башындан, эбедийликтен келип чыкъа.

Исанынъ догъгъан ери

Мт 2.1 Иса Еудие виляетининъ Вифлеем шеэринде догъгъан сонъ, шаркътан Ерусалимге тылсымджы алимлер кельдилер. (Лк 2.4-7 бакъ.)

Еш 7.14 Мына, Рабби Озю сизге алямет береджек. Бакъынъыз, къыз юклю олып, огъул догъаджакъ, адыны Иммануэл къояджакълар.

Исанынъ къыздан догъулувы

Мт 1.18 Иса Месих бойле догъды: Онынъ анасы Мерьем Юсуфкъа нишанлы эди. Амма оларнынъ никяхларындан эвель Мерьемнинъ Мукъаддес Рухтан бала беклегени белли олды. (Лк 1.26-35 бакъ.)

Йрм 31.15 РАББИ бойле дей: – Рама шеэринде бир сес эшитиле, агълав ве аджджы къыямет! Балалары артындан Рахель агълай, тынчланмагъа истемей; онынъ балалары ёкъ энди!

Сабийлернинъ ольдюрилюви

Мт 2.16 Ирод исе, тылсымджы алимлер оны алдаткъанларыны корип, пек ачувланды ве, олардан билип алгъан вакъыткъа коре, Вифлеемде ве онынъ этрафында эки яшына етмеген эписи огълан балаларны ольдюрмек ичюн аскер ёллады. (Мт 2.18 бакъ.)

Еш 9.1-2 Кечкен заманда Зевулун ве Нафталий топрагъы ашаланды, амма келеджек заманда денъиз ёлу, Иорданнынъ башкъа тарафында яткъан мемлекет ве халкълар яшагъан Галилея шуретли оладжакъ. Къаранлыкъта юрген халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм кольгесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Исанынъ Галилеядаки хызмети

Мт 4.12-16 Иса Ягъянынъ апске алынгъаныны эшитип, Галилеягъа къайтып кельди. Назарет шеэринден кетип, Зевулун ве Нафталий топракъларында, Галилея голю янындаки Къафарнаум шеэринде ерлешти. Бойледже, Ешая пейгъамбернинъ сёзю эда олунды: Эй, Зевулун топрагъы ве Нафталий топрагъы, голь ёлунда, Иордан аркъасы! Чокъ миллетнинъ юрту Галилея! Къаранлыкъта яшагъан халкъ буюк ярыкъ корьди! Олюм топрагъында, олюм саесинде яшагъан адамлар ичюн ярыкъ парылдады.

Текр 18.15 Алланъ олгъан РАББИ сизинъ аранъыздан, агъа-къардашларынъыздан, сизге манъа ошагъан бир Пейгъамберни асыл этеджек. Оны динъленъиз.

Бекленильген Пейгъамбер

Юх 6.14 Адамлар, Иса косьтерген бельгини корип: – Керчектен де, бу – дюньягъа келеяткъан Пейгъамбердир, – дедилер.

Еш 53.3 Адамлар Оны ашалады, Ондан башыны чевирди. Азап чеккен, чокъ хасталыкъ корьген акъай эди. Бизлер Ондан бетимизни чевире эдик, адамлар Оны ашалады, ве биз Оны адам ерине саймай эдик.

Иса еудийлернинъ тарафындан ред этильди

Юх 1.11 О, Озюнинъкилерине кельди, лякин Озюнинъкилери Оны къабул этмеди. (Юх 5.43; Лк 4.29; 17.25; 23.18 бакъ.)

Еш 11.2 Онынъ ичинде РАББИнинъ Руху олып, Онъа акъыл ве анълав, насиат, кучь ве бильги береджек ве Алладан къоркъмагъа огретеджек. (Збр 44.8; Збр 11.3-4 бакъ.)

Исанынъ икмети

Лк 2.52 Иса осе эди. Яшы арткъанынен, икмети де арта эди. Исагъа Алланынъ ве адамларнынъ хайыры да чокълаша эди. (Лк 4.18 бакъ.)

Зек 9.9 Эй, Сион къызы, чокъ къуван! Къуванчтан къычыр, эй, Ерусалим къызы! Мына, сенинъ падишанъ санъа келе! О, къабаатсыз. О, къуртарув бере. О, алчакъгонъюлли, эшек устюнде, эшек баласы устюнде отура! (Еш 62.11 бакъ.)

Исанынъ Ерусалимге тантаналы кириши

Юх 12.13-14 Пальма терегининъ пытакъларыны алып, Оны къаршыламагъа чыкътылар ве кучьлю сеслернен къычырып башладылар: – Аллагъа шукюр! Раббининъ Ады иле Келеяткъанны, Исраильнинъ Падишасыны шуретленъиз! Иса бир яш эшекни тапып, устюне минди. (Мт 21.1-11; Юх 12.12 бакъ.)

Збр 40.10 Мен ишангъан достум биле, отьмегимни ашап, манъа къаршы табаныны котерди.

Иса достунынъ тарафындан сатылды

Мк 14.10 Шу арада, Исаны сатмагъа истеп, он эки шегиртинден бириси Иуда Искариот баш руханийлернинъ алдына барды. (Мт 26.14; Мк 14.43-45 бакъ.)

Збр 26.12 Яланджы шаатлар манъа къаршы баш котерди, агъызларындан зулум чыкъа, лякин душманларымнынъ къолуна мени берме.

Исаны яланджы шаатлар къабаатладылар

Мт 26.59-61 Исагъа олюм джезасыны бермек ичюн, баш руханийлер ве бутюн Юксек Шура Онъа къаршы ялан шаатлыкъ къыдырсалар да, чокъ адам ялан шаатлыкъ этселер де, тапып оламадылар. Сонъунда эки шаат сёзге чыкъып, бойле дедилер: – Мына бу адам: «Мен Алланынъ Сарайыны йыкъып, учь куньде кене къурып олурым», – деди.

Еш 53.7 Оны эзиетледи, къыйнадылар, О исе агъзыны ачмады. Оны къой киби соймагъа айдап кетирдилер, къозу юнь къыркъкъан адамнынъ алдында индемейип тургъан киби, О да агъзыны ачмады.

Иса Онъа къаршы айтылгъан къабаатлавларгъа джевап бермеди

Мт 26.62-63 Биринджи баш руханий еринден турып, Исагъа: – Сен не ичюн джевап къайтармайсынъ? Оларнынъ Санъа къаршы шаатларына не айтаджанъ? – деди. Иса индемеди. (Мт 27.12-14 бакъ.)

Еш 50.6 Мени ургъанларгъа аркъамны, сакъалымны алгъанларгъа янакъларымны ачтым. Ашаламакътан ве тюкюриктен бетимни къапатмадым.

Исаны котеклеп, устюне тюкюрдилер

Мк 14.65 Базылары Онъа къаршы тюкюре башладылар. Онынъ бетини къапатып, башына урдылар ве: – Пейгъамберлигинъни косьтер! – деп къычырдылар. Сонъ хызметчилер де Оны урмагъа башладылар. (Мк 15.17; Юх 19.1-3; 18.22 бакъ.)

Збр 68.5 Себепсиз мени кореджек козьлери олмагъанлар башымдаки сачлардан да чокъ олды. Манасыз манъа къаршы чыкъкъанлар, меним душманларым кучьке кирди. Мен ич бир шей алмагъан олсам да, къайтарып бермеге меджбур этелер.

Исадан себепсиз нефретлендилер

Юх 15.24-25 Эгер Мен оларнынъ арасында башкъалары асыл япып оламагъан ишлерни япмагъан олсам, оларда гуна олмаз эди. Энди исе ишлеримни корип, Мени де, Бабамны да кореджек козю олмады. Лякин себепсиз Мени кореджек козьлери къалмагъаны акъкъында Къанунында язылгъан сёзлер беджерильмек керек.

Еш 53.4-5 «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды». Бизлер исе, Оны Алла урды ве джезалады, деп тюшюндик. Амма О гуналарымыз ичюн яраланды, къабаатларымыз ичюн урулып къырылды. Бизде тынчлыкъ-аманлыкъ олсун деп, джеза Онынъ устюне тюшти, Онынъ яраларынен бизлер яхшы олдыкъ.

Иса Озюне башкъа адамларнынъ хасталыкъларыны алды

Мт 8.16-17 Акъшам устю Исанынъ алдына джин ургъан бир талай адамларны кетирдилер. Иса Озь сёзюнен арам рухларны къувып чыкъарды ве эписи хасталарны тедавийледи. Бойледже, Ешая пейгъамбер ярдымынен айтылгъан сёзлери беджерильди: «О хасталыкъларымызны Озюне алды, дертлеримизни Озь омузларына къойды».

Еш 53.12 Шунынъ ичюн буюклернинъ арасында Онъа бир пай береджегим, кучьлю адамларнен гъаниметни болюшеджек. О, джаныны олюмге берди, джинаетчилернен бир сайылды, устюне чокъ адамларнынъ гуналарыны алды, джинаетчилер ичюн ялварды.

Исаны гуналыларнен берабер хачкъа мыхладылар

Мт 27.38 Исанен даа эки айдутны – бирисини онъ тарафында, экинджисини сол тарафында хачкъа мыхлап къойдылар.

Збр 21.17 Мына, копеклер мени сарып алды; ачувлы сюрю этрафымны сарды, олар къолларымны ве аякъларымны тештилер.

Исанынъ къолларыны ве аякъларыны тештилер

Юх 20.27 Сонъ Томагъа бакъып: – Пармагъынъны мында къой, Меним къолларыма бакъ. Къолунъны узат да, оны багърыма къой. Энди имансыз олма, иманлы ол! – деди. (Юх 19.37; 20.25-26 бакъ.)

Збр 21.7-9 Лякин мен акъай дегиль, къуртым мен; адамлар мени масхара эте, халкъ исе менден игрене. Мени корьген эр кес мени мыскъыллай, башларыны саллап, менден нефретленип, лаф этелер: «О, РАББИге ишанды! РАББИ оны сакъласын! РАББИ ондан разы олса, оны къуртарсын!»

Исаны масхара этип, акъаретледилер

Мт 27.39-40 Кечип кетеяткъанлар башларыны саллап, Исагъа куфюр сёзлер айта эдилер: – Эй, Сен, Алланынъ Сарайыны йыкъкъан ве учь кунь ичинде къургъан адам! Озюнъни къуртарса! Эгер Сен Алланынъ Огълу олсанъ, хачтан тюшсе! (Мт 27.41-44; Мк 15.29-32 бакъ.)

Зек 12.10 Давутнынъ союна ве Ерусалимде яшагъанларгъа исе мерамет ве ярдым рухуны ёллайджагъым. Олар Онъа, озьлери тешип ольдюрген инсангъа бакъаджакълар ве Онынъ ичюн, бирден-бир ольген огълу артындан агълагъанлар киби, агълайджакъ, ольген биринджи догъгъан балагъа киби янаджакъ.

Исанынъ багърыны тештилер

Юх 19.34 Лякин аскерлерден бири Исанынъ багърыны мызракънен тешти. Шу дакъкъасы Онынъ багърындан къан ве сув акъып чыкъты.

Збр 21.19 Урбаларымны озьара болелер, кийимлерим ичюн джереп чекелер.

Аскерлер джереп чекип, Исанынъ урбаларыны пайлаштырдылар

Мк 15.24 Бундан сонъ Исаны хачкъа мыхлап астылар ве, джереп чекип, ким не аладжакъ деп, Онынъ урбаларыны пайлаштырдылар. (Юх 19.24 бакъ.)

Збр 33.21 Кемиклерининъ ич бириси сынмасын деп, О, оларнынъ эписини сакълар. | Исанынъ кемиклерини сындырмадылар | Юх 19.33 Исанынъ янына барып, Онынъ энди ольгенини корьдилер ве балдырларыны сындырмадылар.

Еш 53.9 Оны яман адамларнен мезаргъа къоймагъа ниетлендилер, лякин зенгиннинъ янында джыйылгъан эди. О ич бир яман шейни япмады, агъзындан ялан чыкъмады.

Исаны зенгин адамнынъ къабринде джыйдылар

Мт 27.57-60 Акъшам Ариматея шеэринден олгъан Юсуф адлы бир зенгин адам кельди. О да Исанынъ шегирти эди. Пилатнынъ огюне барып, Исанынъ беденини сорады. Пилат беденни онъа берильмесини буюрды. Юсуф джесетни алып, темиз кетен безге сарды ве озюнинъ къаяда оюлгъан янъы къабринде дефн этти. Къабирнинъ агъзыны балабан бир ташнен къапатып, кетти.

Збр 15.10 Сен олюлер дюньясында джанымны ташлап кетмезсинъ, Озь азизинъе мезарда чюрюмеге ёл бермезсинъ. (Мт 16.21 бакъ.)

Исанынъ тирилюви

Мт 28.9 Апансыздан оларнынъ къаршысына Исанынъ Озю чыкъып: – Мерабанъыз! – деди. Къадынлар Онынъ янына чапып бардылар ве аякъларыны къучакълап, теменна эттилер. (Лк 24.36-48 бакъ.)

Збр 67.19 Сен юксекликке котерильдинъ, эсирлерни эсирге алдынъ, инсанларнынъ ве исьянджыларнынъ бахшышларыны къабул эттинъ. РАББИ-Тааля анда яшасын!

Исанынъ кокке котерилюви

Лк 24.50-51 Иса шегиртлерини шеэрден тышарыгъа чыкъарып, Бетаниягъадже алып кельди. Анда эллерини котерип, оларгъа хайыр дувасыны окъуды. Дува окъугъанда, олардан узакълашып, кокке котерильди. (Фаал 1.9 бакъ.)

Хариталар

Хариталар

1. Хариталар
2. Къадимий Девир
3. Мысырдан Чыкъыш Ёлу
4. Фелестин Иса Месих Яшагъан Заманда
5. Ерусалим Иса Месих Яшагъан Заманда

6. Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих Яшагъан Заманда

7. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Биринджи Сефери

8. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Экинджи Сефери

9. Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни Даркъатмакъ Ичюн Япкъан Учюнджи Сефери

10. Эльчи Павелнинъ Римге Сефери

Хариталар

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Къадимий девир

Къадимий девир

Мысырдан чыкъыш ёлу

Мысырдан чыкъыш ёлу

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Фелестин Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Эльчи Павелнинъ Римге сефери

Table of Contents

Мукъаддес Китап

Тарихий Китаплар

- 4 Падишалар

- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25

Алланынъ Адлары

Сёзлюк

Абдест
Ад
Азиз
Акъсакъал
Алланынъ Къозусы
Алланынъ Огълу
Алланынъ Падишалыгъы (Кок Падишалыгъы)
Алланынъ Сарайы
Алланынъ Шурети
Алоэ
Альфа ве Омега
Алямет
Аманлыкъ (селямет)
Амин
Арес-тёпе
Афталар Байрамы
Ахирет куню
Аштан-сувдан вазгечюв
Байрамлар
Баш руханий
Бельги (алямет)
Берекет Байрамы
Беэльзебул
Биринджи Махсул Байрамы
Вавилон
Васиет
Васиет Сандыгъы
Васиетнинъ таш левалары
Галилея
Давут
Давутнынъ Огълу
Денъиз хавузы
Дженнет
Джеэннем
Дин къардашлары
Еудие
Еудий
Еудийлер
Ёл (Раббининъ Ёлу, Алланынъ Ёлу)
Иблис
Ибраим
Иманлылар топлашувы
Император
Инджиль
Инсан Огълу
Инсафлыкъ
Ирод
Иса
Исраиль
Керувлар
Кинаели икяе
Кок Падишалыгъы
Корюшюв Чадыры
Къадимий арамий тили
Къадимий еудий тили
Къадимий юнан тили
Къандиль
Къанун (Мусанынъ Къануны, Теврат)
Къанун оджалары
Къокъулы шейлер. Алоэ
Къуванчлы Хабер
Къурбан ери
Къурбан чалув ве бахшыш кетирюв
Къуртарыджы
Къуртулыш
Лепра хасталыгъы
Либан
Маясыз Пишкен Пите Байрамы
Мелеклер
Мелкиседек
Месих
Месихнинъ душманы
Месихчи
Мескен (Корюшюв Чадыры)
Мукъаддес (азиз)
Мукъаддес Рух
Мысыр
Мюр
Нух
Одев (одеме)
Одеме Куню
Олюлернинъ дюньясы
Он пайда бир пай
Пейгъамбер
Песах
Понтий Пилат
Пут
Раатлыкъ куню
Равви (Раввуни)
Рим
Руханийлер
Саддукийлер
Салым топлайыджы
Самарие
Саре
Синагога
Синай
Сион
Сувгъа батырылып чыкъув
Сулейманнынъ Эйваны
Теврат
Теклиф пителери ичюн стол
Тери хасталыгъы (лепра хасталыгъы)
Тёвбе этюв
Фериселер
Хайыр
Хач
Чалашлар Байрамы
Шейтан (Иблис, Беэльзебул)
Эбедий омюр
Эзов оту
Эльчи
Элял
Эски Васиет
Эфод
Юбилей йылы
Юксек Шура
Ягълав
Язы (Язылар)
Якъуп
Якъын адам
Янъы Васиет
Узунлыкъ ольчюлери
Сепильген шейлернинъ ольчюлери
Шингенлик ольчюлери
Агъырлыкъ ольчюлери
Эски Васиет деври хронологиясы
Ибраим ве агъа-къардашларынынъ эвлятлары

Теврат ве Зебур китапларында олгъан Иса Месих акъкъында базы пейгъамберликлер ве оларнынъ беджерилюви

Хариталар

- Хариталар
- Къадимий девир
- Мысырдан чыкъыш ёлу
- Фелестин Иса Месих яшагъан заманда
- Ерусалим Иса Месих яшагъан заманда

- Ерусалимдеки Алланынъ Сарайы Иса Месих яшагъан заманда

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан биринджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан экинджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Къуванчлы Хаберни даркъатмакъ ичюн япкъан учюнджи сефери

- Эльчи Павелнинъ Римге сефери